11

پس معلول ممکن بالذات هست چون قبلاً گذشت که علتِ احتیاج به غیر و توقف بر آن امکان است لا غیر. امکان است که اقتضاء می‌کند این ماهیت احتیاج به غیر داشته باشد؛ اگر ماهیت ما واجب بود احتیاج نداشت و اگر ماهیت ما ممتنع بود باز احتیاج نداشت. فالممتنعُ بِالغیر لا یکونُ إلاَّ ... آنچه به‌واسطۀ غیر ممتنع است باید ممکن بالذات باشد پس بین دو محال ذاتی استلزامی نیست و همان‌طوری‌که بین دو محال ذاتی استلزامی بین دو شیء نیست و آنچه که منافی با او در مقام عدم هست استلزام معنا ندارد.
تلمیذ: اینکه دوتا معلول یکی مستلزم دیگری باشد، این درصورتی‌که است علت نسبت به هردوتا علت تامه باشد.
استاد: بله، ما اصلاً علت ناقصه نداریم! هرجا که می‌گوییم: علت، یعنی تمام!
أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد