تحلیل اتصاف واجب به عدم و نسبت آن با صرافت وجود

عدم انفکاک معلول ذات از علت

بنابراین اوصافی که لازمۀ ذات هست این اوصاف گرچه معلول ذات است اما نه به معنای معلولی که جدای از علت باشد؛ یعنی منشأ این وصف، ذات باری است هم‌چنان‌که منشأ برای اوصاف ما ذات ماست. بدون این ذات علم و قدرت دیگر معنا ندارد در هرجا که وجود تحقق پیدا می‌کند در آنجا همراه آن علم و قدرت و حیات هم به‌عنوان معلول تحقق پیدا می‌کند نه به‌عنوان سه عنصر جدا از آن ذات بلکه به‌عنوان سه عنصر ملازم و منتزَع از ذات و بدون اراده و اختیار ذات [وجود دارند]. شما که الآن حیات دارید و زنده هستید آیا این حیات به اختیار شماست؟ نه! تا وقتی که وجود شما به این کیفیت هست حیات هم از این وجود انتزاع می‌شود، چه بخواهید و چه نخواهید! در اختیار شما نیست! تا وقتی که این وجود هست قدرت از این وجود انتزاع می‌شود چه بخواهید و چه نخواهید! بله، إعمال قدرت در اختیار شماست؛ من قدرت دارم و می‌توانم این را بردارم یا می‌توانم برندارم! إعمال قدرت، نه اصل خود قدرت! خالقیت به اختیار ذات باری است نه اصل قدرت بر خالقیت! قدرت بر خالقیت در اختیار ذات باری نیست، آن لازمۀ ذات است! چطور اینکه وجود ذات باری در اختیار باری نیست؛ یعنی نفسِ وجود باری برای ذات، مساوی با عین ذات است نه‌اینکه منفک و جدا بشود؛ بگوییم که ذات پروردگار در وجود خودش مختار است و می‌تواند وجود خود را معدوم و یا حی بگرداند! در اختیار ذات باری نیست! چطور اینکه علم هم در اختیار ذات باری نیست؛ تصور بشود در برهه‌ای از برهه‌ها ذات باری جاهل است؛ نسبت به اشیاء و ذات و اشیاء خارجی جاهل است! از اینجا می‌توانیم به نکاتی برسیم یعنی به علم عنائی حق و انطباع وجوداتِ علمی اشیاء در علم عنائی حق برسیم که چه در مرحلۀ تفصیل و چه در مرتبۀ اجمال بین ذات باری و سایر اشیاء، چه به علم اجمالی و چه معلوم بالإجمال و چه معلوم بالتفصیل در علم عنائی هیچ تفاوتی نمی‌کند. یعنی این‌طور نیست که ذات باری نسبت به علم تفصیلی به اشیاء خارجی در یک برهه از زمان ـ نه حالا از زمان، از زمان غلط است ـ در یک برهه‌ای از مراتب دهری ذات باری جاهل باشد و برای رفع جهل احتیاج به تدریج حدوثات در زمان داشته باشد که این حدوثات در زمان یکی پس از دیگری به منصۀ ظهور دربیاید و جامۀ عینی بپوشد. یعنی این عینیت خارجی که صورت تفصیلیۀ آن حقیقت اجمالی در علم عنائی هست موجب بشود برای اینکه [خدا بداند] آیۀ قرآنی که می‌فرماید:﴿لِيَعۡلَمَ ٱللَهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا﴾¹ [همین است]