نقد و بررسی وجوب ذاتی در فلسفه اسلامی

فالزَّمانُ بِهویِته الاتصالیةِ التی هی‌ أفقُ التجددِ و التَقَضّی و عَرشُ الحوادثِ و التغایر شأنٌ واحدٌ مِن شؤونِ العلةِ الأولى و مَرتبةٌ ضعیفةٌ مِن مَراتبِ نُزول الوجودِ فیکون أضعفَ الممکناتِ وجوداً و أخسَّ المعلوماتِ رتبةً.¹

زمان به همان حقیقت خارجی اتصالیۀ خودش ـ زمان امر اتصالی است ـ این زمان افق تجدد و تقضّی و عرش حوادث و تغایر است یعنی زمان یک حقیقت خارجیۀ تجدد و تقضی و دربرگیرندۀ همۀ حوادث و تغیرات است و همۀ امور حادث داخل در تحت زمان هستند. این زمان یکی از شئون علت اولیٰ و یکی از اقسام نزول مراتب وجود است و مرتبۀ ضعیفه‌ای از مراتب نزول وجود است [پس از نظر وجود اضعف ممکنات است و از نظر رتبه، اخس معلومات است]، به‌خاطر اینکه اصلاً هیچ هویت خارجیه‌ای در واقع ندارد بلکه یک چیز ضعیفی به‌عنوان امر متدرج الحصول است که بر حوادث خارجیه عارض می‌شوند. باز هم حوادث خارجیه وجود خارجی دارند من‌باب‌مثال کتاب وجود خارجی دارد، فرش وجود خارجی دارد ولی اینکه کتاب در ضمن یک ساعت درست می‌شود این تدریجی بودنش هم یک وجود ضعیفی است که باز حصّه‌ای از وجود دارد که قائم به این کتاب است و این کتاب هم قائم به آن علت اولیٰ است پس آن وجود قائم به همان علت اولیٰ خواهد شد، درست شد؟!

بنابراین وجود زمان که یک وجود اتصالی است درعین‌حال که یک حقیقت خارجیه است جدای از ذات پروردگار نیست چون وجود سعه‌ای پروردگار همه ـ ازجمله خود زمان ـ را گرفته است. پس بر زمان از نقطه‌نظر وجوب ذاتی، وجوب ذاتی نمی‌چسبد. وجوب ذاتی اختصاص به ذات پروردگار دارد چون ما وجوب ذاتی را وجوب مطلقی دانستیم که برای ذات ضرورت دارد و امتناع ذاتی را رفع این وجود مطلق می‌دانیم که برای یک ذاتی امتناع دارد مانند شریک‌الباری که خود طبیعت وجود به‌عنوان اطلاق خودش از او منتفی خواهد شد.