نقد و بررسی وجوب ذاتی در فلسفه اسلامی

پس زمان در اینجا چه جایگاهی دارد؟ آیا زمان هست یا نه؟ ایشان می‌گویند که زمان هست لکن زمان به‌عنوان یک وجود ضعیف و وجود مقید شأنی از شئون حضرت حق است که آن زمان در تکوین اعیان خارجی دخالت پیدا می‌کند پس همان‌طوری‌که وجود حضرت حق یک امر را در خارج مکوّن است؛ ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾¹ که خلقت در اصلش منوط به اراده و مشیت پروردگار است این خلقت مانند مجردات خلقت ابداعی نیست است بلکه خلقتی است که با زمان همراه است و زمان به‌عنوان وجود ضعیف در ضمن این خلقت تدریجی خودش را در خارج نمایان و ظاهر می‌کند.

بنابراین زمان معلول برای علت اولیٰ است نه‌اینکه وصف ذاتی برای علت اولیٰ باشد. پس دیگر اشکال حل شد؛ اینکه شما گفتید که وجوب حضرت متصف به زمان است و چون متصف به زمان است پس در ذات حضرت حق تغیر و حدوث است، در اینجا منتفی می‌شود چون وجود حضرت حق وجود اطلاقی است ولی زمان وجودش اطلاقی نیست بلکه عرضی است که بر مکوّنات خارجی عارض می‌شود.

تلمیذ: آیا ﴿سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾ ناظر به زمان است؟ ... تدریج زمانی آن نخواهد بود

استاد: شاید همین تدریج تکوّنی مدّ‌نظر باشد، شاید اول گاز بوده و بعد ...

تلمیذ: دارد: ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ﴾ ...

استاد: ﴿سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾ به همان سماوات برمی‌گردد.

تلمیذ: دارد ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ﴾ یعنی همۀ مراتب هفت‌گانه ازجمله تجردات را هم شامل می‌شود.

استاد: این سماوات با آن سماوات فرق می‌کند، این سماوات یعنی همین طبقات ماده و با آن فرق می‌کند.

تلمیذ: این از کجای آیه مشخص می‌شود؟

استاد: از همین ﴿سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾ چون دوری که دارد مقصود از آن دور تکوّناتی است که بر ... .

استاد: آیه دقیقش چیست؟

تلمیذ: ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَسۡ‍َٔلۡ بِهِۦ خَبِيرٗ﴾.²

منظور از ﴿سِتَّةِ أَيَّامٍ﴾ در آیۀ ﴿ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرضَ وَمَا ...﴾