بررسی شبهه وجوب وجود زمان

امتناعِ امکانِ ذاتی بر ذات واجب الوجود

این جوابی که اینها داده‌اند مورد اعتراض است. زیرا اینها که گفتند: همۀ انحاء عدم بر ذات واجب الوجود محال است، اشکال از دو جهت پیدا می‌شود؛ یکی اشکال بر ناحیۀ واجب الوجود و یکی اشکال نسبت به خود جنبۀ زمانی در اینجا پیدا می‌شود. اشکالی که تعلق به ناحیۀ واجب الوجود می‌گیرد این است که آیا امکان ذاتی بر ذات واجب الوجود ممتنع است یا مجاز است؟ ممتنع است. واجبُ الوجود لَیسَ بِممکنٍ بِالذات امکان ذاتی بر آن حمل نمی‌شود. پس عدمِ امکان ذاتی طبعاً بر واجب الوجود بالوجوب حمل می‌شود درحالی‌که شما گفتید: جمیع انحاء عدم به واجب الوجود حمل نمی‌شوند اما ما در اینجا یک عدمی پیدا کردیم که به واجب الوجود حمل می‌شود و آن عدم امکان ذاتی نسبت به ذات واجب است چون امکان ذاتی نسبت به آن مستحیل و ممتنع است و وقتی آن ممتنع بود نقیض او که عدم امکان ذاتی است طبعاً بر واجب الوجود حمل می‌شود. اینکه شما گفتید: همۀ انحاء عدم [به واجب الوجود حمل نمی‌شوند]، در اینجا این اشکال به ناحیۀ واجب الوجود وارد می‌شود. نه، همۀ انحاء عدم بر ذات واجب الوجود ممتنع نیست بعضی از انحاء عدم اصلاً برای واجب الوجود لازم است نه‌اینکه مستحیل است. این اشکال از آن ناحیۀ [واجب الوجود بود].

از ناحیۀ خود این زمان اشکالی که وارد می‌شود این است که آن وجودی که برای زمان است چون ما برای زمان یک وجودی بالنسبة به سابق و لاحق قائل هستیم یعنی وجودی که این وجود در مقابل آن عدمِ سابق هست و گفتیم که عدم سابقِ بر وجود بالنسبة به زمان مستحیل است. پس وجودی که در مقابل آن هست اقتضاء می‌کند که برای زمان واجب باشد و هم‌چنین آن عدمی که بعد از وجود هست لازمۀ آن عدم برای زمان این است که مستحیل باشد. بنابراین وجودی که در مقابل این است برای آن زمان ثابت می‌شود و لازمه‌اش امتداد زمانی است. چطور شما این اشکال را جواب می‌دهید؟!