تبیین تفاوت وجود واجب و ممکنات

و کَذا العَدم‌ُ الَّذی هوَ رَفعُ الوجودِ المُتحقق فی وِعاءِ الواقِع بَعدَ اعتِبارَ وقوعِه و تَحقُّقهِ عَن موضوعهِ بِحسبِ ما هوَ فیِه مِنَ الجهاتِ و الإعتباراتِ الزَّمانیةِ و المَکانیةِ و الوَصفیةِ مُمتنعٌ عَلى کافةِ المُمکنات امتناعاً وصفیاً لا ذاتیاً.

عدمی که عبارت از رفع وجود محقق است رفع وجود خاصی که متحقق از واقع است حالا که این وجود در خارج محقق شده ما این رفع وجود را از موضع و جایگاه و همان موضوع خودش که عبارت از وجود بحت و بسیط است، این را رفع کنیم و بگوییم که اطلاق وجود بر این نمی‌شود چون جهات و اعتبارات زمانیه و مکانیه و وصفیه دارد لذا ما اطلاق وجود را از این نمی‌کنیم و رفع وجود از این وجود خاص می‌کنیم. این کار را هم انجام نمی‌دهیم. این بر همۀ ممکنات ممتنع است و امتناع وصفی دارد، نه امتناع ذاتی؛ یعنی وقتی که وجود یک شیء و یک ماهیتی در خارج محقق شد، دیگر در اینجا به این نمی‌توانیم بگوییم: الماهیةٌ معدومةٌ، زیدٌ مَعدومٌ باید بگوییم: زیدٌ موجودٌ چون در اینجا تلبس به وجود پیدا کرده است ولی این امتناع، امتناع ذاتی نیست. ذاتِ ممکن در هر حالی از طرف اتصاف طرفین، اتصاف وجود و اتصاف عدم خالی است.

حقیقتِ ممکن عبارت از افتقار و احتیاج و اتکاء به علت

این حقیقتِ ممکن عبارت از افتقار و احتیاج و اتکاء به علت است و این ذاتش است ولی از نقطه‌نظر خارجی به‌خاطر عروض عوارض و اضافۀ اشراقیه و افاضۀ حق تعالی این افتقار، یک لباس وجود می‌پوشد و ذاتش حتی با پوشیدن لباس وجود هم باز در افتقار باقی می‌ماند همان‌طوری‌که قبلاً عرض کردیم. پس این وجودی که برای ممکن است وجود استقلالی نیست و این وجود، وجود عرضی است. ذات ممکن چه موجود بشود و چه موجود نشود درهرحال به افتقار و احتیاج ذاتی خودش باقی می‌ماند.