تبیین قاعده منطقی امکان عام و خاص

آیا معدوم مطلقی که من تصور کردم لا یُخبَرُ عَنه؟! یک هم‌چنین تصوری که نمی‌کند! نفس مفهوم معدوم مطلق می‌گوید: لا یُخبرُ عَنه؛ سِواءٌ وُجدَ فی الخارجِ هذا المفهوم أو لا یوجَد فی الخارج و سِواءٌ وُجدَ فی الذهنِ أو لا یوجَد فی الذهن! اصلاً غافل از این است که ظرف و وعاء برای این حمل چه وعائی است؛ آیا وعاء خارج است یا وعاء ذهن است؟ اصلاً ذهن نسبت به همۀ اینها فارغ است و دخالت نمی‌کند فقط می‌خواهد این مفهوم معدوم مطلق را به مخاطب القاء کند.

وجود ذهنی داشتنِ هر شیءِ محکوم در ذهن

البته هر چیزی که در ذهن بر آن حکم بشود بالأخره باید یک وجودی در ذهن پیدا بکند. آن یک مطلب دیگری است. اما ذهن در وقتی که دارد این حکم را می‌کند آیا دارد حکم می‌کند بِما أنَّهُ موجودٌ فی الذهن یا نه، و اصلاً از این مسئله غافل است؟ اینجاست که گوییم: نقیض اعم و اخصّ مطلق، اعم و اخصّ مطلق به اعتبار وجود خارجی و به اعتبار وجود ذهنی در این مفاهیم کلیه است.

و العمومیةُ بینَ المفهومَین لیسَ معناها و مُقتَضاها إلاّ کونَ أحدِهما بِحیث لو وُجِدَ فی مادةٍ وُجِدَ الآخرُ فیها کلیا ًدونَ العکسِ و المساواةُ کونُهما کذلکَ مِن الجانِبَین کلیاً.

معنا و مقتضای عمومیت بین دو مفهوم به این کیفیت است اگر یکی از این دو مفهوم در یک ماده‌ای پیدا بشود باید دیگری هم در این پیدا بشود ولی در عام این‌طور نیست؛ ممکن است عام در یک ماده‌ای تحقق پیدا کند ولی خاص در آن تحقق پیدا نکند. عمومیت حیوان و انسان به این معناست که در هر ماده‌ای که انسان در آن ماده تحقق پیدا می‌کند حیوان هم در آنجا حضور دارد ولی لا عکس. حالا حضور آن ظرف یا خارج است و یا وعاء ذهن است، تفاوت نمی‌کند.

و المساواةُ کونهما ... مساوات بین دو مفهوم این است از دو جانب، چه در خارج باشد و چه در ذهن باشد. مادةُ المُتحیّز مساوات بین دو مفهوم است در هرجا که ماده صدق می‌کند تحیّز هم در آنجا صدق می‌کند در هرجا تحیّز صدق می‌کند در آنجا ماده هم صدق می‌کند، سواءٌ اینکه این صدق ماده بر یک امر، امر خارجی باشد یااینکه صدق ماده بر یک امر در وعاء ذهن باشد.