تحلیل کیفیت تحقق وجود ذهنی در قضایای حملیه

تلمیذ: شاید به‌لحاظ آن مفهوم نبود خارجی‌اش ما این مفهوم را ادراک کردیم که در خارج نیست.

استاد: در خارج که نقیضیان نداریم آنچه که در خارج هست یا قیام است یا عدم قیام است. الآن در خارج یا یوم هست یا عدم یوم هست حالا لیل است البته لیل و یوم متضاد هستند حالا عدم یوم فرض کنید، اما در مورد نهار و عدم نهار، شما چطور می‌توانید این نهار و عدم نهار را در ذهن خودتان تصور کنید؟! اگر نتوانید در آنِ واحد هردو را تصور کنید چطور محمول برای این می‌آورید و می‌گویید که لا یَجتمعان؟! شما دو چیز را جداجدا تصور کردید و آوردید مثل اینکه اینها اصلاً ارتباطی باهم ندارند. چطور اینکه الآن این لیوان با این ظرف آب هیچ ارتباطی با همدیگر ندارند. فرض کنید شما دیروز یک ظرف آبی را تصور کردید و یک لیوان هم فردا تصور می‌کنید، اینها ارتباطی باهم ندارند ولی یک‌مرتبه آن تصوری که دیروز کردید و آن تصوری که فردا می‌کنید، ـ الآن نه الآن تصور نکرده‌اید فایده ندارد ـ وقتی فردا آمد و آن تصور بعدی پیدا شد آن‌وقت تصور قبلی را با تصور بعدی ضمیمه می‌کنید و می‌گویید که آن لیوان برای این ظرف آب است ها! پس هردو را باهم تصور کردید. حالا که تصور کردید محمول می‌‌آورید. در متناقضین هم مسئله همین‌طور است. اول دو چیز مجزا تصور می‌کنید بعد یک‌دفعه می‌گویید که لا یَجتمعان. اینکه می‌گویید: لا یَجتمعان دلیل بر این است که هردو باهم تصور شده است. اگر تصور نمی‌شد چطور حکم به محمول برای این کردید؟!

إنَّ مَحمولَ العُقودِ الحَملیةِ سواءً کانَت موجِبةً أو سالبةً قَد یَکونُ ثُبوتیاً و قَد یَکونُ عَدمیاً فی الخارجِ و أمّا فی الذِّهنِ فَلا بُدَّ و أن یَکونَ حاضِراً موجوداً لِاستحالةِ الحُکمِ بِما لا یَکونُ حاضِراً عِندَ النَّفسِ.¹

محمول عقود حملیه چه در قضایای موجبه یا در قضایای سالبه گاهی اوقات ثبوتی است یا در خارج معدوم است. این مربوط به خارج است اما در ذهن چطور است؟ این محمول باید در ذهن حاضر و موجود باشد چون محال است که شما به یک خبر و محمولی حکم کنید که او در نفس حاضر نیست. نفس که نمی‌آید یک امر عدمی را حمل کند بلکه نفس می‌آید امر وجودی را بر موضوع حمل می‌کند، نه امر وجودی که در خارج هست بلکه امری که در خودش هست. چیزی که نفس هنوز تصورش را نکرده چطور او را حمل می‌کند؟ نفس هنوز تصور نکرده است! شما الآن [چیزی را] تصور نکردید می‌توانید چیزی را حمل کنید؟ شاید بتوانید!! ذهن وقّاد حکیم شاید خرق این عادت بکند!!