تفاوت هلیات بسیطه و مرکبه در قضایای منطقی

ایشان می‌گویند که اگر ما متوجه این قضیه بشویم می‌دانیم که وجود شیءٍ لِشیءٍ اصلاً به هلیّت بسیطه ارتباط ندارد از اول این قضیه مربوط به هلیّات مرکبه است و استثناء هم برنمی‌دارد. وجودُ شیءٍ لِشیءٍ فرعُ ثبوتِ مثبتِ لَه این مربوط به هلیّات مرکبه است. اما در هلیّت بسیطه که وجود شیءٍ لِشیءٍ نداریم اصلاً وجود شیءٍ داریم وجودُ شیءٍ لِشیءٍ مربوط به هلیّات مرکبه است و لذا اشکال هم در آنجا پیش نمی‌آید.

فَقَد بانَ أنَّ السّالِبةَ توجِدُ لِمَحمولِها الحالَ الّتی لَهُ عِندَ الموضوعِ بِالنِّسبةِ الإیجابیةِ بِعینِها فَإنَّ مَحمولَهُ عِندَ الإیجابِ یَکونُ لَهُ استحقاقیةُ أحَدِ الأُمورِ المَذکورَةِ و إن لَم یَکُن أوجَبت.¹

روشن می‌شود که اینکه سالبه برای محمولش به‌وجود می‌آورد عین همان حالتی است که برای محمول پیش موضوع به همان نسبت ایجابیه است. همان حالت را سالبه به‌وجود می‌آورد ولی سلب می‌کند یعنی همین حالت را سلب می‌کند؛ یعنی آن حالت بِعینه در ایجابیه هست یک سلب هم روش می‌آید. محمول این قضیه در وقت ایجاب برای استعمال یکی از امور مذکوره یکی از عناصر است اگرچه موجب نباشد.

بنابراین در قضیۀ سالبه نسبت بِعینه همان نسبت قضیۀ موجبه است الاّ اینکه یک سلب اوّلش آمده است. اما نه‌اینکه ایجاد نسبت سلبیه کند بلکه نسبت سلب را برمی‌دارد و می‌گوید که این نسبتی که در قضیۀ موجبه بود الآن موجود نیست، فقط همین! پس نسبت هست، سالبه نسبت را برمی‌دارد و ایجاد سلب نمی‌کند. این دو مطلب است.

همان‌طوری‌که بعضی‌ها گفته‌اند که نسبت قضیۀ ما در قضیۀ موجبه یک چیز است و نسبت قضیۀ ما در قضیۀ سالبه یک چیز دیگر است. نسبت قضیۀ ما در قضیۀ موجبه ایجاد محمول برای موضوع و نسبت قضیه ایجاد سلب محمول برای موضوع است که دو نسبت باشد. ایشان می‌فرمایند: نه! نسبت واحد است؛ منتها آن نسبت در قضیۀ موجبه ایجاب است و همان نسبت در قضیۀ سالبه سلب است نه‌اینکه ایجاد سلب نسبت باشد.