تحلیل ساختار قضایای منطقی و نسبت حکمیه

درس چهارصد و سی و سوم

بحث در رابطی نبودن عدم (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

عرض شد که در بحث قضایا نظر مرحوم علامه بر کلام قدما بود با این بیان که آنچه که در هلیّات بسیطه مشکِّل قضیه است دو چیز است. البته قدماء می‌گویند که سه چیز است ولکن با اضافاتی که ایشان از کلام مرحوم آخوند در رسالۀ تصور و تصدیق داشتند مشخص می‌شود که در هلیّات بسیطه فقط دو چیز بیشتر نداریم؛ یکی تصور موضوع و دوم تصور محمول و خود حکم عبارت از عمل نفسانی و کیف نفسانی است که این مسئله هم‌زمان با تصور بین این دو برای عاقل و جازم حاصل می‌شود. اما قدما قائل بودند بر اینکه در اینجا سه چیز بیشتر نیست؛ در هلیّات بسیطه در مورد موجبه یکی عبارت از وجود موضوع و دوم عبارت از وجود محمول و سوم عبارت از نسبت حکمیه است. اما در مورد سوالب از آنجایی که سلب حکم است پس دو چیز بیشتر نداریم؛ یکی وجود موضوع داریم و یکی وجود محمول داریم.

مرحوم آخوند هم بر همین روش سیر می‌کند و بر متأخرین از فلاسفه ایراد وارد می‌کند. متأخرین از فلاسفه قائل به این هستند که بین قضایای موجبه و قضایای سالبه تفاوتی نیست و ایضاً بین قضایای بسیطه و قضایای مرکبه تفاوتی وجود ندارد. همان‌طوری‌که در قضایای مرکبه وجود موضوع و وجود محمول و نسبت بین محمول و موضوع و حکم به نسبت محقق است، در هلیّات بسیطه مثل زیدٌ موجودٌ یا اللهُ موجودٌ هم وجودِ موضوع و محمول و نسبت و حکم بین این دو محقق است. همان‌طوری‌که بین قضایای موجبه نسبت حکمیه وجود دارد و خود حکم وجود دارد، در قضایای سالبه هم حکم وجود دارد منتها در قضایای موجبه حکم به وجود است و در قضایای سالبه حکم به سلب است و از این نقطه‌نظر تفاوتی بین آنها نیست.