ماهیت عدم و کیفیت قضایا در منطق

بنابراین بنا بر فرمایش مرحوم آخوند که مرحوم علامه هم همان فرمایش را تأکید و امضاء مى‌کنند در قضیه هلیّۀ بسیطه یا در قضیۀ هلیّۀ مرکبه ـ فرق نمى‌کند ـ متکلم در آنجا حکم نمى‌کند؛ حکم خواهى‌نخواهى مى‌آید. شما الآن تصور بکنید، شما دارید حکم براى وجود، براى زید مى‌کنید یااینکه نه حکم خودش مى‌آید؟! وقتى شما تصور زید را کردید و تصور عمرو را هم کردید، صداى جیغ جیغ این جناب آقازاده‌اى که به‌دنیا آمد را شنیدید خب حکم هم خواهى‌نخواهى مى‌آ‌ید و دیگر دست شما نیست اما براى تشکیل قضیه در نفس شما باید زید و عمرو و نسبت بین آنها را برقرار کنید. وقتى که قضیه تشکیل پیدا کرد یا حکم خودبه‌خود نمى‌آید، این در آنجایى است که مقدماتش حاصل نشده است یا خودش مى‌آید درصورتی‌که مقدماتش حاصل شده باشد و دیگر دست شما نیست. پس قضیه ارتباطى اصلاً به حکم ندارد حکم یک امر نفسانی است و اصلاً ربطى به این قضیه ندارد. آنچه که مربوط به قضیه است موضوع و محمول است. حالا موضوع و محمول در قضیۀ حملیه فقط عبارت از جزئین است بدون حکم، البته با حکم مى‌شود: سه‌تا، که رأى قدماء است. بنابراین بنا بر مبناى مرحوم آخوند در قضیۀ هلیّت بسیطه فقط ما دو چیز داریم؛ یعنى از قدماء هم کمی پا آن‌طرف‌تر گذاشته است اما در قضیۀ هلیّت مرکبه سه چیز داریم: موضوع داریم محمول داریم نسبت داریم و حکم اصلاً داخل در قضیه نیست. این فرمایش مرحوم آخوند و مرحوم علامه است تا إن‌شاء‌الله ببینیم [چه می‌شود].

أللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد