نقد مبانی کلامی در مسئله اعاده معدوم

فَحَکَمَ بِأنَّ الأصلَ فیما لَم یَتَبَرهَن وجوبُه أو امتناعُه هو الإمکانُ فَأثبَتَ بِظنِّه المُستَوهَن أنَّ إعادةَ المعدومِ ممکنٌ ذاتیٌ و تَشبَّثَ بِهذا الظنِّ الخبیثِ الذی نَسَجَتهُ عنکبوتُ وَهمِهِ کثیرٌ مِمَّن تَأخَّر عنه.

حکم کرده است به اینکه اصل و قاعده در هر موردی که وجوب یا امتناعش مبرهن و برهانی نشده است عبارت از امکان است. اثبات کرده است به ظن مستوهن خودش [که اعادۀ معدوم ممکن ذاتی است] چرا؟ چون بر وجود و عدمش برهانی نیامده است. به این گمان خبیث تشبّث کردند افرادی که بعد از ایشان آمدند و دنبالۀ همین گمان را گرفتند و قائل به امکان ذاتی اعادۀ معدوم شدند.

فَیقالُ لَه و لِمَن تَبِعَه إنَّکم إن أردتُم بِالأصلِ فی هذا القولِ ما هو بِمعنَى الکثیرِ الرّاجِحِ فَکونُ أکثرِ ما لَم یَقُم دلیل على امتناعِهِ و وجوبِهِ ممکناً غیرُ ظاهرٍ و بعدُ فرضِهِ غیرُ نافِعٍ لِجوازِ کونِ هذا مِن جملةِ الأقلِّ و إن أریدَ بِه معنَى ما لا یُعدَل عنه إلاّ لِدلیلٍ.

به ایشان و به تابعین ایشان این‌طور پاسخ داده می‌شود که اگر شما مقصودتان به اصل در این کلام آن واقعیتی است که آن واقعیت کثیر و راجح است، پس اکثر آنچه که دلیلی بر امتناعش و وجوبش نیست، می‌تواند ممکن باشد، این در خارج ظاهر و روشن نیست. چرا؟ چون ما دلیلی نداریم بر اینکه آنچه که دلیلی بر امتناع و وجوبش نیامده است در خارج هم می‌شود باشد، اکثر این‌طور نیست بلکه شاید به‌عکس باشد و اقل آن چیزی که دلیلی بر امتناعش نیامده باشد در خارج باشد ولی اکثریت با آن چیزی است که در خارج وجودش امکان وقوعی نداشته باشد.

تلمیذ: این ممکناً خبر برای کون است؟

استاد: بله دیگر، خبر است. در واقع کون در اینجا یک اسم و خبر گرفته است؛ اسمش أکثر است و خبرش ممکناً، خود کون مبتدا است و غیرُ ظاهر خبرش. در اینجا یک مبتدا و خبر داریم. یک اسم و خبر کان داریم!