نقد مبانی کلامی در مسئله اعاده معدوم

کلُّ ما قَرَعَ سَمعَک مِنَ الغرائبِ فَذَرهُ فِى بُقعَةِ الإمکانِ ما لَم یذُدک عَنهُ قائمُ البُرهانِ.¹

این کلام ابن‌سینا است و کلام حکیمانه‌ای است. ایشان می‌فرمایند که هر چیزی را که شما غریب می‌پندارید فوری رد نکنید! حالا بعضی‌ها می‌گویند که نمی‌شود، خب رد نکن! روی آن فکر کن. بله، یک وقتی دلیل بر امتناع او داری، خب این یک مطلب دیگری است و رد کن! اما وقتی دلیل بر امتناع نداری رد نکن! بعضی‌ها خیلی عجیب هم در قبول کردن خیلی سریع هستند و هم در رد کردن خیلی سریع هستند. یک مطلبی را که انسان باید روی آن فکر بکند، فوری قبول می‌کنند، خیلی سریع الإجابه هستند! و همین‌طور در رد کردن هم بعضی‌ها تا یک چیزی به نظرشان غیر طبیعی و غیرعادی می‌آید حکم به امتناع او می‌کنند و این روش صحیح نیست! انسان باید هم در مقام تصدیق ـ چه تصدیق نسبت به مسائل ثبوتیه یا نسبت به مسائل سلبیه ـ باید همیشه تأمل کند و این تأمل خیلی نکته است و خیلی مسئله است!

اتفاقاً چندی پیش بود من داشتم با یک نفر راجع به یک قضیه صحبت می‌کردم که این قضیه مثلاً به او مربوط می‌شد، من خودم می‌خواستم مطرح کنم که این مطلب چطور شد اما در بین صحبت خود او مطرح کرد، گفتم که خب ببین همین‌که من تأمل کردم و زود مطرح نکردم، این باعث شد که خود او مطرح کند و یک حالت شرمندگی و خجالت هم برای او پیدا نشود چون اگر من مطرح می‌کردم طبعاً تصور این می‌کرد که من خیال می‌کنم در آن قضیه و در آن مسئله کوتاهی کرده است. ولی هیچ نگفتم و گفتم تا آخر صبر کنم ببینم اگر خود او مطرح نکرد من مثلاً اشاره می‌کنم.

خیلی برای انسان پیدا می‌شود که خیلی زود انسان یک مسئله‌ای را اقدام می‌کند، مطرح می‌کند، رد می‌کند، قبول می‌کند! درحالی‌که خب باید انسان بیشتر تأمل کند.