نقد مبانی کلامی در اعاده معدوم

درس چهارصد و سی ام

جواب مرحوم آخوند به مبنای متکلمین در اعادۀ معدوم (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

ثُمَّ إنَّ هؤلاءِ القومَ بَعدَ اتفاقهِم فی إعادةِ الجَواهرِ اختَلفوا فی الأعراضِ فَقال بَعضُهم یَمتنعُ إعادتُها مُطلقاً لِأنَّ المعادَ إنَّما یُعادُ بِمعنى فَیلزمُ قیامُ المَعنى بِالمَعنى‌.¹

در این تتمۀ کلامی که مرحوم آخوند نقل می‌کنند راجع به کیفیت آراء اهل کلام می‌فرمایند: صحبت اینها در اعادۀ معدوم برای اثبات معاد جسمانی بود ولی آنها در اعادۀ اعراض این را قبول ندارند. مثلاً آن خصوصیاتی که قائم به افعال انسان است بخواهد بِعینه اعاده پیدا کند یا صداهایی که از انسان خارج می‌شود، اصوات و حرکات. چون در اعادۀ جوهر اشکال ندارد وقتی که یک جوهر اعاده پیدا می‌کند بنا بر اینها و با صرف‌نظر از آن عوارض خارجیه، آن نفس جوهر که همان نفس است و آن بدن اعاده پیدا کند یعنی آن نفس که تعلق به بدن گرفته است در وقت دیگر که در روز حشر باشد بنا برفرض اینها [اعاده پیدا کند] و مشکلی پیش نمی‌آید.

اما اگر قرار باشد خود آن اصوات یا اعراض بخواهد اعاده پیدا کند اینها گفته‌اند که نه، بعضی از اینها نمی‌شود چون اگر اعراض بخواهد اعاده پیدا کند لازمه‌اش قیام عرض بالعرض است. آن عرض که در ابتدای مسئله قائم به آن ذات بود اشکالی نداشت به‌عنوان مستأنف تحقق خارجی و عینی پیدا کند. صوت به انسان و ذات تحقق پیدا می‌کند و قیام صوت به شخص است یا در حرکات، قیام حرکت به خود ذاتش است، این ایراد ندارد و اگر جوهر بخواهد اعاده پیدا بکند در اینجا مسئله‌ای نیست چون خود جوهر فی‌حدّنفسه در خارج وجود داشته و الآن خود او اعاده پیدا می‌کند. اما اگر بخواهد همان صداهایی که در سابق هست یا حرکاتی که این شخص در دنیا انجام داده است آن‌هم بخواهد اعاده پیدا بکند از آنجایی که این صوت قائم به آن صوت در آن دنیا است پس قیامُ العَرض بالعرض می‌شود و آن حرکت باید قائم به آن حرکت باشد این قیامُ العرض بالعرض می‌شود. این ایراد و اشکالی است که اینها در اینجا مطرح کرده‌اند.