بررسی فلسفی امتناع اعاده معدوم

سیصد سال خیلی نیست ولی درخت نه دیگر [تغییر می‌کند] درخت می‌افتد، باد می‌زند خشک می‌شود و فلان می‌شود. سیصد سال وقت کمی نیست! او نمی‌تواند بین این دو تصویر را در ذهن خودش جمع کند لذا می‌گذرد. یعنی نمی‌فهمد که قضیه چیست! می‌گوید که حالا برویم ببینیم در شهر چه خبر است؟ در شهر می‌آید و می‌بیند که همه چیز عوض شده است اصلاً این شهر، آن شهری که سیصد سال پیش دیده است نیست!! مدام به مغز خودش فشار می‌آورد که بابا من دیروز از اینجا فرار کردم، چرا این‌طوری است؟ چرا خیابان‌ها این‌طوری شده است؟ چرا اصلاً خانه‌ها این‌طوری است؟ خانۀ خودش اصلاً چرا [تغییر کرده است]؟

حالا اگر فرض کنید که آن شیء معاد به همین کیفیت بیاید و الآن یک‌دفعه ما چشم باز کنیم و ببینیم اِ! این چه حالتی پیدا می‌شود؟ مرحوم آخوند می‌گویند که این حالتی که الآن برای تو پیدا می‌شود دلیل بر تقدم و تأخر زمانی است. تو جفنگ می‌گویی که آن شیء با همان زمان مبتدای خودش بیاید و یک‌دفعه شب یک‌شنبه، شب سه‌شنبه بشود. نه، اشتباه است! شب سه‌شنبه دست من و شما نیست که شما بخواهید یک‌شنبه را سه‌شنبه بکنید. شب یک‌شنبه اگر بخواهد شب سه‌شنبه بشود شب سه‌شنبه در ذهن ما هست، دوشنبه بوده است و یک‌شنبه رفته است و بعد از دوشنبه هم یک‌شنبه نیست بعد از دوشنبه، سه‌شنبه می‌شود. مثل اینکه بگوییم: یک دو سه چهار سه دو! نمی‌شود دیگر! بعد از یک دو سه چهار، پنج هست دیگر به سه برنمی‌گردد! این یک روال خودش را دارد طی می‌کند؛ یک دو سه چهار پنج! نه یک دو سه چهار سه! این روال موجب مسئلۀ لحوق و سبق و صفات و آثار زمانیه‌ای است که اینها لازمۀ زمان هستند مثل زوجیت که برای اربعه است. چطور زوجیت برای آن لازمۀ ذات اوست شما نمی‌توانید از اربعه، زوجیت را منسلخ کنید. همین‌طور مسئلۀ سبق و لحوق هم به همین کیفیت برای خودش باقی خواهد بود.