بررسی ادله حکما بر امتناع اعاده معدوم

اعتباری بودن زمان

وَ التَکثُّرُ بِحسبِ تَحلیلِ الذِّهنِ لَیس فی الحَقیقةِ إلاّ لِلزَّمان... ذاتی که استمرار دارد وحدتش باقی است و تکثر به‌حسب تحلیل ذهن [در حقیقت برای زمان است] البته این بحث به‌طورکلی ازبین می‌رود یعنی وقتی که ما زمان را اعتباری بدانیم که واقعیت قضیه همین است و اصلاً زمان مسئلۀ اعتباری و توهم ذهنی است به‌طورکلی اصلاً دیگر زمان چیزی نیست که بخواهد مثل کیف و امثال‌ذلک بر آن معروض و موضوع خودش عارض شود! زمان یک امر اعتباری است و ذهن او را تقسیم می‌کند. مثل 24 ساعت در شبانه‌روز، آیا این وحی منزل است؟! شما می‌توانید سی ساعت بکنید، آسمان خراب نمی‌شود. ما از فردا ساعت‌ها را به‌جای دوازده، پانزده می‌کنیم که دوتا پانزده‌تا سی ساعت بشود! این عقربه هم تندتر می‌چرخد. بله، نقطه‌ای که خورشید غروب می‌کند و طلوع می‌کند، وقتش محدود است و توسعه پیدا نمی‌کند اما اینکه برای این، 24 ساعت وضع کنیم، یک هم‌چنین مسئله‌ای نداریم؛ اصلاً من نمی‌دانم برای چه 24 ساعت وضع کرده‌اند! از کجا وضع کرده‌اند؟! 24 ساعت را دوتا دوازده ساعت کردند، خب بیست ساعت می‌کردند؛ ده ساعت روز و ده ساعت شب یا دوازده ساعت یا پانزده ساعت روز و پنج ساعت شب.

تلمیذ: اصلاً می‌توانیم بگوییم که وجود از دایرۀ زمان خارج است.

استاد: اصلاً اگر زمان را عرضی بدانیم، خود وجود هم جزء زمان است و نمی‌توانید بگویید: وجود از دایرۀ زمان خارج است. بالأخره وجودی که متدرج الحصول است، زمان جزء شرایط مشخصۀ اوست و این را نمی‌توان کاری کرد.

تلمیذ: اشکالی که حضرت‌عالی به اینها می‌فرمایید این است که اینها از حقیقت شیء غافل هستند و چون حقیقت شیء را ادراک نکرده‌اند به ظواهر تمسک کرده‌اند لذا بحث اعادۀ معدوم را مطرح کرده‌اند پس در حقیقت حضرت‌عالی در یک افق دیگری نگرش نسبت به اشیاء پیدا می‌کنید.

استاد: بله، ولی حالا ما از دیدگاه خود اینها نگاه می‌کنیم.