محال بودن اعاده معدوم و تکرار در تجلی

هر هویت خارجی مسبوق به یک سلسلۀ علل

بنابراین هر هویت خارجی مسبوق به یک سلسلۀ علل است. اینجا است که این مَثَل و این قضیۀ وهمی را می‌گویند که از هست، «باید» انتزاع و خارج نمی‌شود. همین امروزی‌ها و این آقایان فرنگ‌رفته و مدعیان فلسفه که [می‌گویند]: از هست، «باید» به‌وجود نمی‌آید، کاملاً بطلان این مسئله واضح می‌شود. از هست، «باید» استخراج و انتزاع می‌شود. به دلیل اینکه این وجود و هر شیئی که موجود است مرتبۀ خاص وجودی خود را دارد و وقتی که تجلی پروردگار به مقام علل و به سلسلۀ علل تعلق می‌گیرد، این وجود برای سلسلۀ علل خودش یک مرتبۀ خاصی را می‌طلبد. یعنی به مقتضای سلسلۀ علل خودش. نه تقدیم خواهد شد و نه تأخیر خواهد شد. لذا این شیء اگر بخواهد قبل از سلسلۀ علل وجود پیدا بکند و عدم بر آن حاکم باشد پس معنایش این است که آن علل هنوز تحقق پیدا نکرده است و اگر بعد از آن مرتبه بخواهد تحقق پیدا بکند دلیل بر این است که سلسلۀ علل نتوانسته تأثیر بگذارد. این [یک] مطلب بود.

ابای از عدم نداشتن هر شیءِ ممکن ذاتی

مسئلۀ دیگری که ایشان در اینجا مطرح می‌کنند مطلبی است که قبلاً هم مطرح شده و آن حرفی است که متداول است بر اینکه هر شیئی که ممکن ذاتی است ذاتاً ابای از عدم ندارد ولو در حین وجود. این [مسئله] با این مطلبی که گفتیم طبعاً قضیه واضح و روشن است چون ما دو مطلب داریم؛ یکی اینکه ـ همان‌طوری‌که گفته شد ـ ماهیت مطلقۀ یک شیء صرف‌نظر از وجود و عدم، مطرح می‌شود و خود ماهیت به‌طورکلی نه ابایی از وجود و نه ابایی از عدم دارد. اما وقتی که همین ماهیت را ملاحظه کنیم با جنبۀ فاعلی تجلی پروردگار و جنبۀ ظهور آثار او و غایتی که برای این تجلی مدّنظر قرار گرفته است مشخص می‌شود بر اینکه عدم امکان ندارد بر آن هویت خارجی عارض بشود که سلسلۀ علل بر ایجاد او کمر بسته‌اند و تجلی پروردگار برای تحقق هویت خارجی او دست‌به‌کار شده است و مرتبۀ وجودی او از سایر مراتب وجودی مشخص شده است. دراین‌صورت دیگر امکان ندارد و مستحیل العدم است چون فرض عدم در یک هم‌چنین فرضی مساوی با عدم سلسلۀ علل است و فرض عدم سلسلۀ علل مساوی با عدم علت اولیٰ است که همان اراده و مشیت پروردگار است وَ هوَ محالٌ