محال بودن اعاده معدوم و تکرار در تجلی

بناءًعلیٰ‌هذا آن ماهیت قبل از اینکه لباس وجود بپوشد، عدم بر او حاکم بود نه‌اینکه خودش اقتضای عدم بکند. خودش بالنسبة به عدم و وجود لا اقتضاء است اما عدم بر این ماهیت حاکم بود. این ماهیت برای تحقق خارجی و برای متحقق شدن و متبدل شدن به هویت و به تشخص خارجی احتیاجی به سلسلۀ علل دارد که باید علتی بیاید و او را در یک مرتبۀ خاص ایجاد کند. وقتی که در آن مرتبۀ خاص ایجاد شد دلیل بر این است که سلسلۀ علل لامحاله به این مرتبه منجر شده است و غیر از این مرتبه متصور نمی‌شود.

تفاوت سلسلۀ علل موجب تفاوت در غایت و مقصود

اگر یک ماشینی با سرعت 120 کیلومتر در جاده حرکت کند قطعاً می‌دانیم که این ماشین در دقیقه و ثانیۀ مشخص به این مرتبه و مرحله خواهد رسید و یک ثانیه و یک‌صدم ثانیه هم تأخیر پیدا نخواهد کرد چون سلسلۀ علل خواهی‌نخواهی و لامحاله یک غایتی را ایجاد خواهد کرد و به یک مقصدی خواهد رسید. اگر بدانیم حالا این ماشین 120 کیلومتر سرعت دارد اما وقتی که به‌ جای سربالا می‌رسد سرعت او به هشتاد کیلومتر تنزل پیدا می‌کند و به جای سرپایین که می‌رسد سرعت او 120 کیلومتر می‌شود و در راه شش دقیقه در فلان نقطه هم توقف خواهد کرد اگر ما براساس یک محاسبۀ ریاضی با کامپیوتر بخواهیم مسافت را دقیقاً بسنجیم و شرایطی که برای این ماشین به‌وجود می‌آید آن را هم بسنجیم، دقیقاً می‌گوییم که این ماشین با این مقدار تأخیر در این نقطه خواهد رسید و حتی یک ثانیه هم این‌طرف و آن‌طرف نخواهد شد. اختلاف این دو مسئله برای اختلاف سلسلۀ علل است، وقتی سلسلۀ علل تفاوت پیدا می‌کند طبعاً آن غایت و آن مقصود هم تفاوت پیدا خواهد کرد.

بنابراین اگر یک شیئی در خارج تحقق پیدا کند به عبارت دیگر ماهیتی در خارج هویت و وجود خارجی پیدا بکند دلیل بر این است إنّاً که قبلاً این سلسلۀ علیت او را با کیفیت خاصّ به خود به اینجا کشانده است و به این مرتبه رسیده است. پس ظرف وجودی برای این ماهیت مطلقه قطعاً در این دقیقه و در این ثانیه و در این یک‌هزارم ثانیه معیّن شده است و ما چشم‌بسته می‌توانیم بگوییم که این سلسلۀ علل در این یک‌صدم ثانیه زید را به این مرتبه منتقل خواهد کرد یا زید را ایجاد خواهد کرد و امثال‌ذلک.