محال بودن اعاده معدوم در فلسفه اسلامی

ماهیتِ عدم عبارت از رفع وجود

ماهیت عدم عبارت از رفع وجود است در واقع اصلاً تحصلّی ندارد و از آنجایی که متوجه شدیم وجود شیء خود هویت آن شیء است یعنی بما هو هو همان چیزی که در خارج حکایت از وجود می‌کند و وجود حکایت از او می‌کند، آن هویت، از آن جایی که برای شیء فقط یک هویت است و نمی‌شود شیء دو هویت داشته باشد. هر وجودی به یک ماهیت تعلق می‌گیرد، نه به دو ماهیت و ماهیت اصلاً غیر از وجود چیزی نیست. برای او یک وجود است و یک عدم است؛ یعنی وجود او اگر فرض عدم بشود، می‌شود: عدم این وجود. پس یک وجود دارد و یک فرض عدم درقبال این هست.

فَلا یُتَصوَّرُ و لا فُقدانان ... دو وجود به یک هویت تعلق نمی‌گیرد و دو فقدان برای یک شخص متصور نیست که مثلاً درعین‌حال دو فقدان به او تعلق بگیرد. وقتی که ما یک وجود را درنظر می‌گیریم مثلاً زید را درنظر می‌گیریم عدم، عدم همین زید می‌شود و دیگر یک عدم در اینجا هست. اگر آن وجود تکرار شود پس این عدم هم باید تکرار شود درحالی‌که عدم یکی است و دو عدم نداریم. اگر وجود یکی است، عدم فرضِ او هم یکی خواهد بود. پس دو فقدان نمی‌شود درنظر گرفت. درحالی‌که با اعادۀ معدوم ما باید دو فقدان برای این شیء درنظر بگیریم درحالی‌که خود او واحد است ولی فقدانش دوتا می‌شود. دوتا فرض عدم ما در اینجا کردیم که با وجود اول یک عدم بود و با وجود دوم فرض عدم آن می‌شود درحالی‌که اصلش یکی است.

فَهذا ما رامَه العرفاءُ بِقولِهم إنَّ اللهَ لا یَتجلّى فی صورةٍ مرَّتَین‌.

این همان است که عرفا را به این سوق داده که بگویند: تجلی خداوند در یک صورت دو مرتبه نیست، دو مرتبه در یک صورت تجلی نمی‌کند، دو مرتبه در یک ماهیت تجلی نمی‌کند.