علیت و معلولیت در امور عدمی

عدمان از نظر اینکه بخصوصه هردو عدم هستند یکی از این دوتا علت است و دیگری بِخصوصه معلول هست، اگرچه حکم بر آن دوتا به علیت و معلولیت بر هرچه که می‌خواهد در مرآت عقل است و اما دو صورت عقلی هرکدامش زودتر در ذهن آمد علت برای دیگری می‌شود چه عدم معلول زودتر بیاید، علت می‌شود برای عدم علت و چه عدم علت. اول شما عدم علت را تصور کنید علت می‌شود برای [آن]، بستگی دارد اول چه را تصور کنید. اگر ازدواج را در ذهن بیاورید، علت برای عدم بچه می‌شود و اگر بچه را در ذهن بیاورید علت می‌شود برای... این دیگر بستگی به تصور شما دارد.

صارَت سَبَباً لِارتسامِ الآخرِ... [سببی برای ارتسام دیگری می‌شود پس] دیگر دوری در اینجا پیش نمی‌آید که یکی مترتب بر دیگری باشد.

فَکما أنَّ إثباتَ العلةِ... همان‌طور که اثبات علت سبب برای اثبات معلول هست و اثبات معلول دلیل بر اثبات علت است، نه سبب، کشف می‌کند بر اثبات علت، همین‌طور عدم علت سبب برای عدم معلول است و عدم معلول دلیلی است که کشف می‌کند بر عدم علت، نه‌اینکه علت است.

فَإذا رُفِعَت العلةُ فَوَجَب رَفعُ المعلول و إذا رُفِع المعلولُ لا یَجبُ منه رفعُ العلةِ بَل یکونُ قَد ارتَفَعَت حتَّى ارتفعَ معلولُها فالمعلولُ عدمُه معَ عدمِ العلةِ و بِهِ و العلةُ عدمُها معَ عدمِ المعلولِ لا بِه.‌¹

وقتی که علت نبود باید معلول هم نباشد و وقتی که معلول منتفی شد و گفتیم که معلول وجود ندارد، این رفع علت را ایجاب نمی‌کند بلکه مسئله عکس است؛ علت نبوده است تااینکه معلولش ارتفاع پیدا کرده! باید درست کلام را اداء کرد. عدم معلول با عدم علت است و به عدم علت است؛ قائم به عدم علت است. و عدم علت با عدم معلول است نه‌اینکه قائم به اوست بلکه کشف از او می‌کند. منکشف از این است.

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد