علیت و معلولیت در امور عدمی

تلمیذ: ...

استاد: خب اجازه بدهید! اصلاً همه در ذهن هست ولی در ذهن دوتا است یعنی دو نوع تصور می‌کنیم؛ یک تصور تصور مابإزاء خارجی است و یک تصور رفع ید از خارج است و فقط در ذهن هست. مرحوم آخوند در صورت اول دارند می‌گویند؛ می‌گویند که اگر کلامتان به‌عنوان حکایت از خارج است آن‌وقت عدم علت می‌شود علت بر عدم معلول لا بالعکس؛ عدم معلول کشف می‌کند وقتی که شما دست زید و مخدرۀ مکرمه بچه نمی‌بینید خب می‌گویید که این عدم وجود طفل کشف می‌کند ـ نه‌اینکه علت است ـ از اینکه اینها کاری نکرده‌اند، ازدواج نکرده‌اند. کشف می‌کند! خب این برای خارج است اما آمدیم در ذهن؛ ذهن ما زید را تصور می‌کند؛ یک وقت زید را تصور می‌کند و عیالش را بدون ازدواج، خب این از این مرتبه یعنی این تصور علت می‌شود برای اینکه ما تصور عدم طفل را بکنیم. آیا علت نمی‌شود؟! می‌شود. یک وقتی ما ازدواج زید و ازدواج عیال او را درنظر نمی‌آوریم، اول چه چیزی را درنظر می‌آوریم؟ طفل. می‌گوییم: طفل نیست، تا می‌گوییم که طفل نیست و وجود ندارد پس می‌گوییم: اینها ازدواج نکرده‌اند یعنی در ذهن عدم طفل سبب و علت شده است که ما عدم ازدواج را در ذهن بیاوریم و احضار کنیم. به نکتۀ دقیق پی بردید که چطور در ذهن می‌شود عدم معلول علت بر عدم علت باشد ولی در خارج نمی‌شود! در خارج عدم علت، علت بر عدم معلول است.

و أمّا علیّةُ عدمِ المعلولِ لِعدمِ العلةِ... فقط در جهت اخیر است یعنی چون در ذهن می‌آوریم، این عدم معلول سبب می‌شود که عدم علت را هم بیاوریم. اگر در ذهن بیاوریم. بنابراین در هردو طرف؛ هم در مرتبۀ علم و هم در مرتبۀ اعیان خارجی، اعیان خارجی که وجود ندارند ولی مابإزاء دارند یعنی ذهن وجود آن عین خارجی را تقدیر می‌کند و این در ناحیۀ علیت است.