علیت و معلولیت در امور عدمی

کذلکَ یَضَعُ لِلأمورِ الباطلةِ... هم‌چنین اموری که ذوات آنها باطل است مفهومات صدق می‌کند بر آن ذوات باطله بر جنبۀ تقدیرت برای ذواتش، نه بر جنبۀ واقعیت یعنی لو قُدِّرَ اینکه این مابإزاء خارج داشت، اسمش این بود!

تلمیذ: در نسخۀ ما دارد: علی تقدیرٍ لا لِذواتِها.

استاد: خب این صحیح‌تر است. اگر علَى التَّقدیریةِ لِذَواتِها را بخواهیم معنا کنیم، یعنی بر حیثیت تقدیریه به ذوات اینها بار می‌کنیم، نه بر حیثیت واقعیه! علیٰ تقدیرٍ لا لِذواتِها یعنی بر یک جهت تقدیر این عنوان بار می‌شود، نه به خود ذواتشان، این مفهوم بر ذواتشان بار نمی‌شود کما سبق.

تلمیذ: خود ذوات هم باید باشد؟

استاد: ذوات در اینجا یعنی واقعیت، نه خود ماهیت! منظور این نیست. خب مثل ممتنع الوجود، شریک‌الباری، جمع متناقضین، حقیقت عدم و امثال‌ذلک. شریک‌الباری یک عنوانی برای شریک‌الباری است ولی واقعیت خارجی ندارد و بطلان محض است اما عقل فرض می‌کند بر اینکه لو کان لِلباری شریکاً فَهو مُسمَّیٰ بِشریکِ الباری. لو اجتَمَعَ فی مکانٍ متناقضین و نحنُ نُسمّی بِاجتماعِ متناقضین، درحالی‌که اجتماع متناقضین محال است و اصلاً امکان نیست و هَلُمَّ جَرّاً.

ثمَّ اعلَم أنَّ الأشیاءَ العدمیةَ و الأمورَ الذهنیةَ الصِرفةَ الَّتی لَیست لَها ذواتٌ خارجیةٌ لیسَ لَها تنوعٌ و تَحصُّلٌ إلا بِما یُضافُ هی إلیهِ.

[سپس بدان که اشیاء عدمیه و امور ذهنیۀ صرفه] که اصلاً مابإزاء خارجی ندارد و صرف تخیلات و ترکیبات ذهنی است یا مفاهیم معدومۀ مضاف به ماهیات است مثل عدم زید عدم بکر و اینها. برای این ذوات خارجی امور ذهنیه تحصلی نیست مگر به همان چیزی که به او اضافه می‌شود.

فالعدمُ المقیَّدُ بِشی‌ءٍ ما إنَّما یُعقَلُ و یَتَحصَّلُ فی العقلِ بِسَببِ ذلکَ الشی‌ء و یَصِحُّ لحوقُ الأحکامِ و الاعتباراتِ بِه مِن حیثُ هو معقولٌ و ثابتٌ فی العقلِ فَیَصحَّ أن یُحکمَ علیه بِالعلیةِ و المعلولیةِ و غیرِهما مِنَ الأحکامِ و الأحوالِ فَیقالُ عدمُ العلةِ علةٌ لِعدمِ المعلولِ و لا یُقال عدمُ المعلولِ علةٌ لِعدمِ العلةِ و إن عُلِمَ مِن عدمِ المعلولِ عدمُ العلةِ على سبیلِ الاستدِلال.