حقیقت عدم و بساطت آن در فلسفه اسلامی

معنای جواز تسلسل در أعدام

اینکه می‌گویند که در أعدام تسلسل جایز است پس معنایش چیست؟ می‌گویند که تسلسل در ناحیۀ وجود ممتنع است؛ اینکه یک شیئی در خارج مترتب بر علتی باشد که آن علت به علت ابتدایی و علت اولیٰ منتهی نشود، این تسلسل است و خب باطل است اما می‌گویند که در ناحیۀ أعدام تسلسل جایز است و معنایش تسلسل در عالم فکر و در عالم لا یَقِفی به معنای عدم تناهی در فکر است، نه در خارج! در تعقل است، نه در خارج! زیرا وقتی که شما یک شیئی را می‌بینید که به‌وجود نیامده است در عالم ذهن خود می‌توانید به‌عنوان نامتناهی برای این فرض عدم العلة کنید یعنی نامتناهی ممکن است عدم العلة‌ وجود داشته تا منتهی شده به اینکه این زید آن در خارج وجود پیدا نکند، إلی‌ما‌شاءالله.

چون وجود یک شیء در خارج مترتب بر یک سلسلۀ علل است بنابراین با فقدان هرکدام از این سلسلۀ علل آن معلول در خارج معدوم است و این یک چیز واضحی است. پس اگر ما یک چیزی را در خارج نیافتیم مثلاً فقدان زید در اینجا؛ علت اینکه زید امشب در اینجا نیست چیست؟ شما بی‌نهایت می‌توانید سلسلۀ عدم العله برایش تصور کنید. چرا؟ چون زید عبارت از یک وجودی است که در سلسلۀ حلقاتی هست که آن حلقات انتها ندارد. هر شیئی را که شما تصور کنید ممکن است که عدم آن باعث عدم این وجود زید در اینجا باشد. بنابراین از نقطه‌نظر تعقل ما به یک حدی نمی‌توانیم برسیم که در آن حد، عدم او موجب برای عدم این نباشد. نه، اما در عالم خارج که این احتیاج به علت ندارد. اصلاً نیست دیگر، وقتی خودش نیست، «نیست» که دیگر علت نمی‌خواهد.

جواز تسلسل در أعدام در مرتبۀ تعقل، نه در خارج

بنابراین تجویز تسلسل در أعدام در مرتبۀ تعقل هست همان‌طوری‌که تجویز عدد لا یتناهی در مرتبۀ تعقل هست ولی در خارج این‌طور نیست.