تلبس مفاهیم ذهنی به لباس وجود

إذ کلُّ ما یَتَقَرَّرُ فی عقلٍ أو وهمٍ فهو مِن الموجوداتِ الإمکانیةِ و المعانی الملحوظةِ بالذاتِ بِحسبِ الحملِ الشائعِ ولکن یُحمَل علیها عنواناتُها بِالحملِ الأولی فَقَط فَلم یُحمَل عَلى شی‌ءٍ منها أنَّه اجتماعُ النقیضینِ أو المعدومُ المطلقِ و شریکُ الباری مثلاً بِالحملِ الشائع العرفی.

[زیرا هر چیزی که در عقل یا وهم تقریر می‌شود] از موجودات امکانیه و معانی ملحوظه ـ و مخلوقۀ ـ بالذات به‌حسب حمل شائع است که این خودش یک فردی از آن مفاهیم ذهنیه و وجودات ذهنیه است. ولکن ـ یُحمَلُ یا یَحمِلُ ـ حمل می‌شود یا حمل می‌کند بر او عنوانات این مفاهیم را به حمل اوّلی فقط. فَلم یُحمَل عَلى شی‌ءٍ ... حمل نشده است بر یک شیء از این مفهوم‌ها که او اجتماع نقیضین است یا معدوم مطلق است یا شریک‌الباری است مثلاً به حمل شایع عرفی. ما نمی‌توانیم بگوییم که این اجتماع نقیضین است؛ این که ما تصور کردیم. آن که اجتماع نقیضین است در خارج هست نه‌اینکه در ذهن ماست.

لأنَّ هذه المفهوماتِ لَیست عنواناً لِشی‌ءٍ مِن الطبائعِ الثابتةِ فی عقلٍ أو خارجٍ بل العقلُ بِتَعَمُّلِهِ الذی لَه یَقَدِّرُ و یَفرُض أنَّ شیئاً مِن هذه المفهومات عُنوانٌ لِفردٍ ما باطلُ الذاتِ مُمتنعُ التحققِ أصلاً.¹

زیرا این مفهومات عنوان بر یک شیئی از طبائع ثابته در عقل یا در خارج نیستند بلکه وقتی که عقل می‌آید تعمل و اعمال رویه می‌کند که می‌تواند، تقدیر می‌کند و فرض می‌کند که هرکدام از این مفهومات عنوانی برای فردٌمائی هستند که باطل الذات و ممتنع التحقق هستند. می‌گوید: این را که من تصور کردم عنوان برای یک امری است که او باطل الذات است نه این را که من تصور کردم؛ این را که من تصور کردم، تصور کردم.

فَیَحکُمُ عَلیه لِأجلِ تَمثُّلِ هذا المفهوم الذی قَدَّرَ کونَه مُعَنوَناً بها بِامتناعِ الحکمِ عَلیه أصلاً أو الإخبارِ عنه رأساً أو الوجودِ له مطلقاً أو الاستقلالِ فی مفهومِه بِوجهٍ کلُّ ذلک عَلى سبیلِ إیجابِ قضیةٍ حملیةٍ غیرِ بَتیةٍ فی قوةِ شرطیةٍ لزومیةٍ غیرِ صادقةِ الطرفینِ.