وحدت وجود و نگاه توحیدی به خیر و شر

قطعی است که وقتی که ذات در مقام ذات خودش که با اسماء با علم و با اسامی علم و قدرت و حیات عینیت دارد، از باب لا حدّی و اطلاقی و غیر محدودی خودش هیچ‌گونه تعیّنی ندارد. برای بروز و ظهور این تعیّن و خصوصیات و نمود خارجی قطعاً باید حدودی بر این ذات و در مرتبۀ پایین‌تر و اسماء و صفات پیدا بشود تااینکه این مسائل بروز و ظهور پیدا کند. جنبۀ علم و همین‌طور جنبۀ قدرت و سایر صفات و اسماء پروردگار در خارج تا به صور حدود محدوده نیاید نمی‌تواند ظهور خارجی داشته باشد.

مفهوم مرتبۀ عماء

از این نقطه‌نظر ذات به عبارت بزرگان در مقام تظاهر و جلوه‌گری برآمد و خود را از آن عالم عماء به‌صورت تعینات بارز و آشکار کرد. تعابیری که بزرگان و عرفاء از آن مرتبۀ هوهویت می‌آورند مرتبۀ عماء است یعنی مرتبه‌ای که در آنجا حقیقت ذات چون هیچ تعینی ندارد، در جنبۀ لا تعیّنی تشبیه به ظلمت و تاریکی است. در تاریکی هیچ چیز تشخص ندارد همه چیز در تاریکی واحد است. وقتی که نور می‌تابد هرکدام از اشیاء خارج خصوصیات خود را ابراز و اظهار می‌کنند. وقتی که ما در مرتبۀ ذات از نقطه‌نظر علم و قدرت و حیات هیچ‌گونه بروز و ظهور خارجی نداشته باشیم. بنابراین در آنجا فقط ذات بدون هیچ‌گونه تشخص می‌ماند و بس! چون نور هم اگر باشد باز نور یک تشخصی دارد که فرق می‌کند. آن نور رنگ داشته باشد خود رنگ تشخصی دارد که با بقیه تفاوت می‌کند. خب این یک بحث جدایی است! این حقیقت عماء که از آن تعبیر به هوهویت یا مرتبۀ احدیت می‌کنند و اشاره به عالم لا اسمی و لا رسمی [دارد] وقتی که می‌خواهد تنزل پیدا بکند و این تنزل آن همراه با تحدید در مقام علم و قدرت و حیات در اشیاء خارجی باشد آنجاست که تشخصات و تعینات ظهور پیدا می‌کنند.