وحدت وجود و نگاه توحیدی به خیر و شر

امیرالمؤمنین با حفظ جنبۀ توحیدی می‌خواهد جنبۀ تشریع را جامۀ عمل بپوشاند. یعنی آن مسئلۀ توحیدی در درون خود او هست که هرچه هست از اوست، با حفظ آن مسئله می‌خواهد این جنبۀ تشریع را عمل کند. در ظاهر قضیه نگاه می‌کنیم مردم را تحریک می‌کند که «سَأجهَدُ فی أن أُطَهِّرَ الأرضَ مِن هذا الشَّخصِ المَعکوسِ و الجِسمِ المَرکوسِ»¹ تمام جُهد خودم را به‌کار می‌برم تا این جرثومۀ فساد را بردارم! در همان حال که به او می‌گویند که این کار را داری می‌کنی می‌توانی یا نه؟ می‌گوید: نه! نوزده ماه رمضان است و ابن ملجم می‌آید و می‌زند. یعنی در درون خود چیزی هست و در ظاهر چیز دیگری است. این مقام، مقام جمع است و ما باید [به این مقام برسیم]. او که البته در مرتبۀ بالا هست؛ آن علی در آن مرتبۀ بی‌نهایت و حقیقت، مسئله را نگاه می‌کند.

ما به‌خاطر اینکه برسیم باید خودمان را به این افق نزدیک کنیم؛ یعنی این دو جنبه را [باهم داشته باشیم] به این، جنبۀ وحدت در کثرت می‌گویند. این جنبۀ وحدت را همراه با جنبۀ کثرت در این عالم باید پیاده کنیم. آن‌وقت می‌بینیم کارها آسان‌تر و نرم‌تر خواهد شد و پذیرش آن راحت‌تر خواهد شد و بر انسان هم سهل‌تر خواهد شد تااینکه نداشته باشیم و بالا بپریم و پایین بپریم و سرمان را به این‌طرف و آن‌طرف بزنیم. فریادمان هوا برود که ‌ای بیداد این‌طور شد! فریاد! آن‌طور شد! چرا امروز این‌طور شد؟ چرا مملکت آن قِسم شد؟ چرا این سر کار است؟ چرا این نیست؟ چرا او که باید برداشته بشود سر جای خودش هست؟ چقدر تلاش کردند که این صدام برداشته بشود! رفت یا نه؟! سر جای خود محکم ایستاد و تکان نخورد! یک‌دفعه ارادۀ الهی تعلق گرفت! هرچه دارد داد می‌زند که بابا من اسلحه ندارم خب بیایید پیدا کنید بعد سر مرا ببرید، کسی گوشش بدهکار نیست! بابا خب اگر بود نشان می‌دادند ـ حالا اگر هست ما نمی‌دانیم ـ تا حالا که پیدا نکردند! اگر بود خیلی خب! آقا هست نگاه کنید خب این‌هم دارد. حالا شاید هم پیدا بشود ولی بالأخره آن‌قدر از خودش مطمئن است که دارد می‌آید و همه‌جا می‌گوید: أیها النّاس! من چه گناهی کردم؟! در تمام عمرم ظلم من به یک مورچه نرسید!! خب بیایید بینید! می‌گویند که نه! ارادۀ پروردگار آمده است که تو بروی. تمام شد! بیخود هم این در و آن در نزن. خودت بردار و برو دیگر بابا! اگر نمی‌روی به شما موشک می‌زنیم؛ یکی دوتا سه‌تا، تَق توق بعد هم آخر فرار [کرد] و بعد هم نمی‌دانم در کجاها گیرش آوردند. حالا دیگر مسائل را خودتان بهتر می‌دانید. سر وقت خودش باید بیاید.