تبیین مراتب خیریت و نسبیت شرور در عالم وجود

درس چهارصد و هفتم

بیان مراتب خیریت و نسبیت خیریت در خصوصیت مراتب

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

فالوجودُ خَیرٌ مَحضٌ و العدمُ شَرٌ مَحضٌ فَکلُّ ما وجودُهُ أتمُّ و أکملُ فَخیریتُهُ أشَدُّ و أعلىٰ مِمّا هوَ دونهُ فَخیرُ الخَیراتِ مِن جَمیعِ الجهاتِ و الحیثیاتِ حَیثُ یَکونُ وجودٌ بِلا عَدمٍ و فِعلٌ بِلا قوةٍ و حَقیَّةٌ بِلا بُطلانٍ و وجوبٌ بِلا إمکانٍ و کَمالٌ بِلا نَقصٍ.¹

در ادامۀ بحث خیریت وجود مرحوم آخوند به مراتب خیریت و نسبیت خیریت در خصوصیت مراتب اشاره دارد. بیان ایشان به این نحو است که پس از اینکه ما این مسئله را دریافتیم که وجود، خیر محض است و مسئلۀ شر به جنبۀ عدمی و نقصان برمی‌گردد یا نقصان، نقصان ذاتی باشد یعنی عدم الشیء و یا نقصان، نقصان کمالی باشد به نام عدم وصف کمالی وجود. بنابراین می‌توانیم مسئلۀ اختلاف طبقات خیریت را در مراتب وجود احساس کنیم. در آنجایی که وجودی هست و هیچ نقطۀ نقصی با او همراه نیست، وجود است و هیچ جنبۀ نقصانی در او راه ندارد و هرچه که به حیثیت ماهوی برمی‌گردد در آنجا که ماهیتی وجود ندارد، بنابراین راه ندارد. فعلیت در آنجا فعلیت محض است و هیچ جنبۀ حاجت و احتیاج به کمال در آنجا راه ندارد.

اولین مرتبۀ از نزول حقیقت وجود در وجود خاتمیت

بنابراین در آن نقطه تمام حَقیقةُ الشّیء خَیرٌ و الخَیرُ فیها و هیچ شائبۀ عدم و شر در آنجا راه ندارد که موجب نقصان خیریت بشود که عبارت از همان وجود بسیط و وجود بالصرافه است که وجود ذات پروردگار است. بعد از آن مرتبه حجاب اقرب هست که در آن نقطه یک جنبۀ معلولیت و امکان وجود دارد. اولین مرتبۀ از نزول حقیقت وجود در وجود خاتمیت است که در آنجا علة العلل سایر مخلوقات و ممکنات قرار گرفته است و فقط فرق بین آن نقطه و نقطۀ مافوق که عبارت از وجود بالصرافه است همان جنبۀ علیت و معلولیت است لا غیر. فقط در همان ضعفی که در ناحیۀ معلول است و آن ضعف در ناحیۀ علت قرار ندارد، فقط به همین مقدار آن وجود مشوب به عدم است و پایین‌تر از او سلسلۀ علل و عوامل دیگر [وجود دارد] تااینکه این مرتبۀ وجود به أظلمُ العَوالم و أدنَی المَنازل می‌رسد که عبارت از متکونات و متعینات است. خب در اینجا مسئله تفاوت می‌کند.