تبیین حقیقت خیر و شر در نظام هستی

اگر [قائل به] این مسئلۀ توسعۀ در تعریف [باشیم] که خیر را به معنای مسیری که موجب رشد و کمال هر وجودی می‌شود [می‌داند] و شر را آن مانعی [می‌داند] که شیء اعم از انسان، حیوان، جماد، نبات و هر چیزی را از رسیدن به آن کمال مانع می‌شود، اگر به این کیفیت بدانید دوباره اشکال متکلمین در اینجا مطرح است. روی این حساب که بسیاری از پدیده‌ها ‌را در عالم می‌بینیم که در مرتبۀ تکاملی خودشان متوقف می‌شوند و صوارف و موانعی می‌آید و آنها را از رسیدن به آن نقطۀ کمالی مانع می‌شود. اگر کمال برای یک گیاه را بیرون آمدن از زمین و رشد و نمو و رسیدن به یک درخت و ثمر دادن بدانیم و آن نقطۀ ثمر خودش که می‌خواهد به آن برسد را نقطۀ کمالیه برای این گیاه بدانیم آن‌وقت باید صوارف و موانعی که ممکن است در این وسط پیدا بشود مثلاً شخصی می‌آید و این گیاه را می‌کند یا حیوانی می‌آید و این گیاه را می‌خورد یااینکه برفی می‌آید و این گیاه را خشک می‌کند، باید اینها را شرور بدانیم. بنابراین اگر بگوییم که آمدن برف در جای دیگری خیر است، نسبت به این گیاه شر می‌شود! اگر بگوییم که علف خوردن برای حیوان حکم یک غذا است و خیر است، خوردن این علف به این خصوص که می‌توانست تبدیل به درخت بسیار بالابلند و پرثمری گردد برای او شر است! به‌طورکلی این انسان‌هایی که در راه کمالی خودشان به آفتی برمی‌خورند، مرگ و میری پیدا می‌کنند، مرضی پیدا می‌کنند و چه‌بسا مسائلی پیدا می‌کنند، [این مسائل برای اینها شر است]! افرادی هستند که اینها بسیار انسان‌های مستعد و ظروف مستعدی هستند و یک‌مرتبه یک مرض پیدا می‌کنند و دیگر به‌طورکل تا آخر عمر زمین‌گیر می‌شوند و آنها را از رسیدن به تمام مقاصدی که منوی آنهاست باز می‌دارد! و یااینکه آفتی برای او پیدا می‌شود و عقل و هوش و استعداد آن همه ازبین می‌رود و مبتلا به جنون می‌شود و هلُمَّ جراً! شکی نیست در اینکه آنچه در این عالم اتفاق می‌افتد از نقطه‌نظر ظاهر قبل از رسیدن به آن تحقیق باطنیِ خودش، این شیء قطعاً از آن مرتبۀ کمالی و رشد خودش محروم می‌شود. پس باید همۀ اینها را شرور بدانیم.