مراتب وجود و جایگاه اعتبارات در فلسفه

سَجَدَ لَکَ سَوادُ اللیلِ و نورُ النَّهارِ و شُعاعُ الشَّمسِ و ضَوءُ القَمَرِ و دَویُّ الماءِ و حَفیفُ الشَّجَرِ.¹

در آن دعای قنوت که مرحوم آقای حداد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ خیلی این دعا را می‌خواندند این «دَویُّ الماءِ و حَفیفُ الشَّجَرِ» قضیه چیست؟ این عبارت از همان حرکتی است که آن حرکت مترتب بر ماء است یا فرض کنید در این تسبیحات و تهلیلات این عشرۀ ذی حجه، تهلیلات حضرت موسی که در آنجا دارد:

معنای تهلیلات حضرت موسی در دهۀ ذی حجه

لا إلهَ إلاَّ اللهُ عَدَدَ اللیالی و الدُّهورِ لا إلهَ إلاَّ اللهُ عَدَدَ أمواجِ البُحورِ ... لا إلَهَ إلاَّ اللهُ عَدَدَ لَمحِ العُیونِ.²

یعنی نفس آن عین خارجی آن مظهریت لا إلهَ إلاَّ الله را دارد، آن عین در حقیقت وجودی خودش تثبیت توحید می‌کند، خب این به‌جای خود. لَمحِ العیونِ؛ یعنی بستن، پلک زدن، یعنی هر ذات و حرکت و عارضِ مترتبِ بر ذاتی، حقیقت توحید را تثبیت می‌کند. اگر این حصه‌ای از وجود نداشته باشد چطور یک امر عدمی تثبیت توحید می‌کند؟! چطور حکایت و اشارت نسبت به توحید دارد؟! چطور این مسئله، با اینکه حرکت چیزی غیر از متحرک نیست و عبارةٌ أُخرای متحرک با همان وضع خاصش و با همان اوضاعی که بر آن بار می‌شود است؟

اعلیٰ و ادنیٰ مرتبۀ وجود!

روی این جهت وجود دارای مراتبی است که یک مرتبه‌اش آن مرتبۀ اعلیٰ است بنا بر فرمایش مرحوم که آن مرتبۀ غناء ذاتی، علیت تامه، فعلیت محضه و کمال محض است که آن مختص به ذات واجب الوجود است و یک مرتبۀ ادنای ادنیٰ دارد که عبارت از آن مرتبۀ هیولا است که عبارت از استعداد محض که تحقق او به تحقق صورت است و قبل از تحقق صورت اصلاً وجودی ندارد و بلکه از تحقق صورت، انکشاف هیولا برای این تعین خارجی می‌رود؛ اگر صورتی نباشد هیولا هم در این، معنا ندارد.