تحلیل نسبت اعیان ثابته با وجود خارجی

انتساب حقایق اشیاء به مبدأ اعلیٰ سبب وجود خارجی آنها

بیان مرحوم محقق دوانی در اینجا این‌طور است، می‌فرمایند: وقتی که ما نگاه به حقایق اشیاء کنیم، متوجه می‌شویم که وجود حقایق اشیاء مانند وجود عرض وجود رابط است، نه رابطی! یعنی اینها در واقع اصلاً وجود ندارند بلکه نفس انتساب این حقایق به مبدأ أعلیٰ است که موجب وجود خارجی آنها است! اگر این انتساب از میان برداشته شود دیگر حقایقی برای اشیاء باقی نمی‌ماند. اگر طرفین ازبین بروند، وقتی که می‌گوییم: الورقُ أبیضُ، وقتی که ورقی نباشد دیگر تعلقی هم وجود ندارد که بیاض به این ورق تعلق داشته باشد! چون ورقی در کار نیست تااینکه بیاض باشد یا سواد باشد. خودِ اصل، انتفاء پیدا می‌کند.

روابط محض بودن اعیان ثابته

عدم و امتناع اعیان ثابته به‌خاطر جدایی از وجود باری

بنابراین اعیان ثابته که بزرگان فرموده‌اند: ما شَمَّت رائِحةَ الوجود بلکه نمود و ظهور اعیان ثابته در عالم خارج هست اشاره به همین مطلب است. چون همۀ اعیان ثابته به‌طورکلی روابط محض هستند و مانند عرض می‌مانند. اگر این اعیان ثابته جدای از وجود حق تعالی لحاظ شود، حکم عدم و امتناع بر آن بار می‌شود! اگر ما بخواهیم ماهیات را قبل از تعلق وجود به آن ماهیات در خارج تصور کنیم، این ممتنع است. بله، وقتی که عنایت حق به ماهیات تعلق گرفت، وجود آن ماهیات مثل وجود اعراض می‌شود و در خارج وجود دارند. زید در خارج وجود دارد، کتاب در خارج وجود دارد، فرش در خارج وجود دارد و زمین و سماء در خارج وجود دارند، همۀ اینها هستند اما اگر اینها را جدای از وجود حق لحاظ کنید، حکم اَعدام بر آن می‌شود! مانند اسود می‌ماند؛ اگر اسود و احمر در ضمن و مستند به موضوع لحاظ بشود وجود خارجی دارد و اگر بدون استناد به فرش لحاظ شود حکم عدم به آن بار می‌شود و در خارج وجود ندارد.