تحلیل وجود رابط و وجود محمولی در قضایای فلسفی

بیان دو اصطلاح وجود رابطی بنا بر نظریۀ محقق دوانی

بنا بر نظریۀ مرحوم محقق دوانی همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد وجود رابطی دارای دو اصطلاح است؛ یک اصطلاح به همین وجود محمولی یعنی وجود فی نفسه و لغیره اطلاق می‌شود. دیگری اطلاق وجود رابطی بر وجود رابط است، همین وجودی که وجود فی نفسه ندارد بلکه وجود او فی غیره است.

وجود رابطی بودنِ کلّ عالم وجود بنا بر نظر عرفا و فلاسفه

همان‌طوری‌که در جلسۀ قبل عرض کردیم به‌طورکلی عرفا و فلاسفه شامخین در توحید و عرفان کلّ عالم وجود را از باب وجود رابطی می‌دانند. مرحوم محقق دوانی وجود محمولی را بنا بر نظریۀ مرحوم آخوند با وجود رابط خلط کردند؛ یعنی در مقام تشبیه و تمثیل این مسئله این‌طور فرمودند که در قضیۀ هلیّت مرکبه وقتی که شما اسود را بر قرطاس یا بر قماش یا بر سجّاد حمل می‌کنید [و می‌گویید که] هذا أسودٌ، اسود اگر فی‌حدّنفسه لحاظ بشود اصلاً وجود خارجی ندارد. وقتی که آن اسود به‌لحاظ عروضش بر موضوع لحاظ بشود وجود خارجی دارد. به چه لحاظی این سواد الآن مورد مشاهد شماست؟ چون این سواد الآن وجود خارجی حمل بر موضوع شده است. الآن این فرش اسود است و چون اسود بر یک موضوعی عارض شده است اینجا وجود خارجی پیدا می‌کند که همان وجود محمولی است اما اگر این اسود را جدای از عروض آن بر این موضع لحاظ کنیم دیگر آن اسود وجود خارجی ندارد و وجود او وجود تخیلی و وجود ذهنی می‌شود.

مسئله نظیر ماهیات است؛ تا وقتی که شما ماهیات را عارض بر وجود خارج بدانید، این ماهیات وجود خارجی دارند. ماهیت زید، عمرو، بکر، خالد، شجر، ارض، سماء و حجر تمام این ماهیات درصورتی است که این حدود عارض بر یک موضوعی شده باشند مانند سطح و حجم و کم ـ تعلیمی خودش ـ در وقتی سطح وجود خارجی دارد که این عارض بر این موضوع بشود اما سطحی که عارض بر موضوع نشود طبعاً وجود خارجی هم نخواهد داشت و در ذهن وجود دارد. وجود او دیگر وجود خارجی نیست، وجودش دیگر وجود ذهنی است. ایشان در مقام تمثیل وجود محمولی مثل زیدٌ قائمٌ، هذا أسودٌ، هذا أبیَضٌ، زیدٌ راکبٌ و زیدٌ عالمٌ را مانند وجود رابط فرض کردند. همان‌طور که وجود رابط در خارج وجود ندارد بلکه وجودش در ضمن افراد خارجی و مقارنات با اوست بلکه وجود فی نفسه ندارد و وجود او فی غیره است.