تحلیل وجود رابط و وجود محمولی در قضایای فلسفی

اما [از نظر] فلاسفه و به‌طورکلی نظریۀ صحیح در این مسئله این است که وجود، بالفعل برای محمول ثابت نمی‌شود بلکه محمول فی‌حدّنفسه برای موضوع ثبوت دارد نه‌اینکه برای موضوع وجود دارد؛ یعنی وقتی که ما در قضیۀ زیدٌ قائمٌ، قائم را حمل بر زید می‌کنیم معنای قائم این نیست که قیامی که وجود دارد بالفعل برای زید ثابت است بلکه قیام برای زید ثابت است! حالا در قضایای ثبوتیه باشد یا در قضایای سلبیه، همه یکی است. وقتی که محمول برای موضوع ثابت است دیگر فرقی نمی‌کند که آن محمول وجودش برای موضوع ثابت باشد یا صرف اتصافش ـ یعنی آن جنبۀ وصفیتش ـ برای آن موضوع ثابت باشد، حالا آن وصفیت یا ثبوتیه است یا عدمیه است و دیگر در اینجا وجودی بالفعل تصور نشده است تا بر موضوع حمل بشود بلکه خود او برای او ثابت است. در نتیجه ثبوت در اینجا به معنای امری که مغایر با وجود است، نیست بلکه ثبوت در اینجا به‌عنوان ارتباط و تعلق است؛ یعنی تعلقی بین این موضوع و محمول وجود دارد؛ این تعلق و ارتباط، یا ارتباط ثبوتی است یا ارتباط سلبی است، اسم آن تعلق را ثبوت می‌گذارند. والاّ لعلَّ لِقائلٍ أن یَقول در اینجا شما بین ثبوت و وجود فرق قائل شده‌اید! مثل قائلین به اصالت ماهیت که می‌گویند: ماهیات در عالم و در وعاء خودشان تقرر و ثبوت دارند ولی وجود ندارند.

ثبوت، کون، حصول و وجود، مفاهیم مختلفۀ دارای مصداق واحد

جوابی که امثال مرحوم آخوند و مرحوم حاجی و فلاسفه به آنها می‌دهند این است که بین وجود و ثبوت فرقی نیست. ثبوت، کون، حصول و وجود، همۀ اینها یک مفاهیم مختلفه‌ای است که مصداق خارجی آنها مصداق واحد است.

بناءًعلیٰ‌هذا در اینجا ثبوت برای موضوع این محمول صرف الربط است، یعنی صرف تعلق است. فقط به همین مقدار! روی این جهت دیگر وجود فعلی برای آن محمول تصور نمی‌شود؛ یعنی ثُبوتُه لِلموضوعِ عبارةٌ عَن ثُبوتِه. در قضایای هلیات مرکبه این صحبت هست. حالا در اختلاف مرحوم دوانی با مرحوم آخوند که بعداً این را نقل می‌کنیم این قضیه خیلی روشن می‌شود.