حقیقت وجود رابط و جایگاه آن در هستی

مطلب اول: اینکه وجود خارجی همۀ اشیاء مسلَّمٌ و متیقنٌ و فی نفسه و لِنفسه، البته بغیره نه فی نفسه و لنفسه، بنفسه فقط وجود به ذات است. وجودٌ فی نفسه لنفسه بنفسه این وجود، وجود برای پروردگار است خودشان وجود ندارند دیگر، خب این را مثال زدیم.

مطلب دوم: اینکه تمام این وجودات خارجی، وجود فی نفسه آنها عبارت از آن حقیقت تعلّقیه و تدلّی به آن وجود بسیط است، در این‌هم شکی نیست. شما تمام این انواری را که در اینجا هست؛ نورٌ نورٌ نورٌ جزئیٌّ جزئیٌّ، تمام این انوار واقعاً وجود فی نفسه اینها لِنفسه هست یا لِغیره است؟! لِغیره است یعنی وجود، وجود لِغیره است؛ برای خودش نیست برای غیر است. البته لِغیره در اینجا نه، بِغیره است نه لِغیره؛ وجود فی نفسه لِغیره وجود عوارض و وجود صفات است. وجود ذوات، وجود فی نفسه لِنفسه و بِغیره است، بغیره یعنی متدّلی به آن وجود مستغنی و وجود بحت و بسیط است.

حالا این وجودی که وجود فی نفسه و لِنفسه هست تمام این وجود ذوات نه‌اینکه حقیقت خارجیه ندارند. اینکه بگوییم: اشیاء حقیقت خارجیه ندارند غلط است، تعبیر غلطی است. حقیقت خارجیه دارند. اشیاء حقیقت خارجیه دارند اما حقیقت خارجیۀ استقلالیه که بِنفسه هست اختصاص به ذات پروردگار دارد؛ این را ندارند. بنابراین آنچه که در اینجا هست عبارت از اشیاء خارجی متیقن است اما ذهن در اینجا وجود رابط خلق می‌کند، چطوری خلق می‌کند؟ همان‌طور که در سایر جاها و در سایر ظروف وجود رابط خلق می‌کرد، در اینجا هم همان کار را می‌کند؛ یک نگاه به وجود بسیط می‌کند و فکر می‌کند، می‌بیند وجود بسیط وجود لا حد و لا غیر و لا یتناهیٰ است و در این مسئله شک نمی‌کند. از آن‌طرف به وجودات خارجی فکر می‌کند، می‌بیند وجودات هستند؛ زید، عمرو، بکر، خالد، درخت، حجر، سماء، أرض، ملائکه، جنّ و انس تمام اینها وجود خارجی هستند. بین این وجودات خارجی و بین آن وجود بسیط یک مقارنه ایجاد می‌کند و ارتباط بین وجودات خارجی را با آن وجود بسیط تحفص می‌کند که چه نوع ارتباطی است؛ آیا این ارتباط، ارتباط اشراف است که یک شخص مدیر بر مصنعی¹ اشراف دارد؟