حقیقت وجود رابط و جایگاه آن در هستی

در عالم وجود هم مسئله به همین کیفیت است؛ به دو نظر، ما می‌توانیم دو نوع بر اشیاء خارجی حکم کنیم. اینجا محل دقت است که عرفا و بزرگان به‌خصوص مرحوم آقا¹ در آن توحید عینی علمی و همان‌طور در الله شناسی این قضیه را قدری باز کرده‌اند و اگر این مطلب در اینجا روشن بشود، آن‌وقت کلمات بزرگان هم مفهوم خودش را پیدا می‌کند. پس به دو نظر ما می‌توانیم نسبت به اشیاء حکم کنیم:

نظر اول: نظر فی نفسه و تشخص خارجی آنها است و این مسئله مسلّم است، اگر ما نگوییم که در خارج تشخص دارند پس اصل وجود بسیط را انکار کردیم و تمام اشیاء خارجی همه عدم می‌شوند و وجود بسیط به حال خودش باقی می‌ماند درحالی‌که وجود بسیط تبدیل و ظهور به این وجود خارجی شده است. پس انکار وجود جزئی خارجی، انکار وجود بحت و بسیط است؛ از معلول به علت. این از یک طرف.

[نظر دوم]: از یک طرف اعتراف به اینکه این وجود خارجی و این ظهور خارجی، چیزی جزء آن وجود بسیط نیست و استقلال ندارد پس وجود او وجود فی غیره است یعنی منمحی و فانی در آن وجود بحت و بسیط است همان‌طور که من‌باب‌مثال معنای ابتدائیت در «بصره» و «متحرک» فانی است؛ هست ولی فانی است و قابل اشاره نیست. همین‌طور وجود خارجی اشیاء فانی در وجود بحت و بسیط هستند. بله، به این معنا درست است؛ وجود تمام عالم خلق وجود رابطی است. پس به دو لحاظ دو صدق وجود بر همۀ اینها می‌شود. این بحث وجود رابط بود. إن‌شاء‌الله از فردا خود عبارات کتاب را بیان می‌کنیم.

تلمیذ: در این مسئله اشاره کردید به بحث حجم تعلیمی و تحقق آن ولی سطح و حجمی را که ما می‌بینیم برای ما اثر تشکیل‌دهندۀ حجم هست. یعنی اینها هیچ کدامشان نیازی به این سطح تعلیمی و طبیعی ندارند.