تبیین حقیقت وجود رابط در فلسفه اسلامی

اشکال بر کلام مرحوم آخوند در وجود رابطی

این مطلب غیر از آن مطلبی است که در جلسۀ قبل گفتیم. اشکال ما بر مرحوم آخوند که در اینجا هست اشکال به این بود که اطلاق وجود بر وجود رابطی به‌لحاظ عالم خارج محلّ اشکال است. ما دو وجود بیشتر نداریم و این فقط به‌عنوان تشبّه وجود رابط به وجود رابطی است که موجب اطلاق شده است ولی در واقع وجود رابط در خارج نیست، وجود رابط در ذهن هست. آنچه که در خارج هست جوهر و عَرَض هست، هم جوهر وجود خارجی دارد و هم عرض وجود خارجی دارد. فرقش این است که جوهر وجود فی نفسِه و لِنَفسِه دارد و لکن در عَرَض وجودش وجود فی نَفسَه و لِغَیرِه است یعنی منتسب به غیر است، باید موضوعی باشد تااینکه این عَرَض حمل بر او بشود یا مانند صورت، باید محلی باشد تااینکه این صورت فصلیه بر آن محل عارض بشود. محل یعنی به‌عنوان ماده، باید ماده‌ای باشد تااینکه صورت فصلیت عارض بشود. چه موضوع و چه محل، هردوی اینها وجود فی نفسه و لِنَفسِه دارند. عَرَض است که وجود فی نَفسِه و لِغَیره دارد.

این مطلب با آن اشکال فرق می‌کند، خب آن اشکال به‌جای خودش محفوظ است که اگر منظور از وجود، اعم از ذهن و خارج باشد اشکال ندارد. بر وجود رابط در ذهن اطلاق وجود می‌شود و بر وجود جوهر و عرض هم در خارج اطلاق وجود می‌شود چطور اینکه بعضی از مقررین گفته‌اند: منظور این است که خود وجود خارجی به سه قسم تقسیم می‌شود ـ البته غیر از وجود فی نفسِه لِنفسِه و بِنفسِه که آن وجود باری تعالی است ـ که یکی وجود فی نفسِه و لِنفسِه باشد که وجود جوهر است و یکی وجود فی نَفسِه و لِغَیرِه باشد که وجود عَرَض است و یکی هم وجود بین آن و بین این باشد که وجود رابط است، نسبت به این مسئله اشکال وارد می‌شود.