حقیقت وجود ذهنی و کیفیت خلق تعینات

حقیقت تأصلیه حقیقتی دارای وجود خارجی

نکته‌ای که در اینجا هست منظور ما این بود که حقیقت تأصلیه آن حقیقتی است که وجود خارجی دارد و در اینجا ذهن به او وجود خارجی می‌دهد ولی نه! واقعاً حقیقت تأصلیه حقیقتی است که وجود خارجی دارد. بنابراین وقتی که وجود به تعینات مختلف متعین می‌شود برحسب سلسلۀ علل و فاعل این متعین که همان عبارت از اضافه و افاضۀ اشراقیه است آن وجود بر طبق مراتب تشکیک در خارج تعین پیدا می‌کند به‌نحوی‌که مابه‌الاِمتیاز در این مراتب تشکیک او را از وحدت خارج نمی‌کند. این می‌شود آن تشکیکی که مورد نظر ما است، نه آن تشکیکی که مشائون قائل هستند بر اینکه هر مرتبه منحاز و جدای از آن مرتبۀ دیگری است. نه! در مراتب تشکیک که منافاتی از نقطه‌نظر تعبیر و مفهوم با وجود واحد شخصی ندارد این تشکیک با همان واحد شخصی در اینجا یکسان خواهد بود.

لذا بحثی که در توحید علمی و عینی مرحومین علمین دارند، اگر مرحوم آقا شیخ محمدحسین تشکیک را به این ‌نحو مطرح می‌کرد دیگر مرحوم آقا سید احمد در اینجا همان مطلب و مراد خودش را از تشکیک در وجود می‌یافت و اعتراضی وارد نبود. یعنی در واقع حق با همان مرحوم آقا سید احمد است یعنی در این مسئله فرق نمی‌کند منتها اختلاف در تعبیری که در کلام مرحوم کمپانی و مرحوم آقا سید احمد هست این اختلاف تعبیر موجب شده است که یکی مثل مرحوم آقا سید احمد بر وحدت شخصیۀ وجود پای بفشارد و دیگری مثل مرحوم اصفهانی بر مسئلۀ تشکیک در وجود که موجب جدا شدن مقام ذات از تعینات است دلیل بیاورد، همان مسئله‌ای که مرحوم آقا سید احمد خیلی روی این قضیه انکار دارد. اما اگر مرحوم آقا شیخ محمدحسین مسئلۀ تشکیک در وجود را به همین کیفیت مطرح می‌کرد که تشکیک در وجود این است که یک وجود با حفظ مراتب مختلف تعینی که دارد با حفظ این مراتب، نفسُ الوجود بِوحدتهِ در همۀ تعینات محفوظ می‌ماند و موقعیت تعینی خودش را در همۀ ظواهر خارجی حفظ می‌کند اگر به این کیفیت بود دراین‌صورت هم اشکالی بر مبنای قائل به تشکیک نمی‌آمد هم وحدت شخصی وجود در اینجا اثبات می‌شد و دراین‌صورت وحدت شخصیه به لحاظ تعین خود صرف الوجود بود و خود صرف الوجود به تعینی که دارد اثبات وحدت شخصیه را می‌کند. از آن‌طرف حفظ مراتب تشکیک به‌خاطر اختلاف در مرایا و مظاهر و مراتب، اقتضاء تشکیک در مراتب و مراحل را هم در اینجا دارد. بنابراین دراین‌صورت نزاع به‌طورکلی برداشته می‌شود.