حقیقت وجود و کیفیت ارتباط ماده با مجرد

حالا این خلق به چه تعلق گرفت؟ به خود اصل وجود که تعلق نگرفت چون اصل وجود که بوده است. حقیقة الشیء و حقیقة الوجود که همان وجود حضرت حق است آن که بوده و دیگر طاری اطوار و عروض اختلافِ کیفیات در او معنا ندارد. پس این خلق و این جنبۀ افاضه و اضافۀ اشراقیه به چه تعلق گرفته است؟ به اطوار وجود [تعلق گرفته است]. خیلی راحت! خود وجود بوده است. پس چه به‌وجود آمد؟! تغییروتحول در خودش به‌وجود آمد! نه‌اینکه وجود از جای دیگری در اینجا بیاید و بگوییم که هذا وجودٌ تأصلیٌ و تحققٌ خارجیٌ، از آنجا کجاست؟! به‌اصطلاح آن ناکجاآباد و ناشنیده‌آبادی که خدا وجود را از آنجا برداشته و اینجا گذاشته و این زمین شده است و یک تکه هم از آنجا برداشته اینجا گذاشته قمر شده است. یک تکه هم از آنجا برداشته [اینجا گذاشته] و شمس [شده است]. آن ناکجاآباد کجاست؟! آن ظرف عدمی که عنایت از آن تعلق گرفته و آورده است آن در کجاست؟! جایی نیست! شما هرچه را تصور بکنید ثانی برای وجود می‌شود وَ هوَ باطلٌ! هرچه را که درمقابل وجود تصور کنید منافات با اشتراک در وجود دارد له ماهیةٌ. بین وجود حق و آن وجود باید مابه‌الاِختلاف وجود داشته باشد، مابه‌الاِختلاف حکایت از ماهیت می‌کند، ماهیت حکایت از امکان می‌کند، امکان نیاز به علت، به‌وجود می‌آورد و هَلُمَّ جَرّا.

لازمۀ صرف الوجود بودن!

بنابراین در اینجا هیچ چیزی نداریم جز اینکه صرف الوجود داریم و این صرف الوجود که الآن می‌بینیم اختلاف پیدا کرده عبارت از تغییروتحول در خودش است. یعنی خود صرف الوجود آمده در خودش تغییروتحول به‌وجود آورده و تمام این خلایق همه از اینجا به‌وجود آمدند پس این مسئله ما را به این نکته می‌رساند که مسئلۀ تحقق ماهیات خارجی و اختلاف در کیفیت نوعیۀ وجود در خارج، چیزی را جدای از آن وجود صرف درمقابل وجود صرف قرار نمی‌دهد و درقبال وجود مجرد به نام وجود متعین و مقید چیزی را خلق نمی‌کند بلکه همان وجود است که با تغییروتحول در خود به اَشکال مختلف درمی‌آید و این لازم، لازمۀ صرف الوجود است. چرا می‌گویید که یک وجود صرف و مجرد به اَشکال مختلف درمی‌آید؟ چون خودتان دارید مجرد و صرف می‌گویید!