ماهیت و اعتبار در فلسفه اسلامی

عدم تعلق اعتبار به وجود

اعتباری بودن ملکیت

آیا می‌توانم این کار را انجام بدهم؟! نه. چرا؟ چون اعتبار به وجود تعلق نمی‌گیرد بلکه اعتبار به امر عدمی تعلق می‌گیرد! ریاست امر عدمی است، مرئوسیت امر عدمی است. امر عدمی یعنی تحقق کونی در خارج ندارد! زوجیت امر عدمی است یعنی تحقق کونی ندارد! وقتی که طرفین مرد و زن باشند و باهم نامحرم باشند، به‌واسطۀ عقد نکاح چیزی به آنها اضافه نمی‌شود که یک‌دفعه تا مرد 75 کیلویی عقد نکاح کند یک‌دفعه 77 کیلو شود! این‌طوری نیست، چیزی به آن اضافه نمی‌شود و چیزی از او کم نمی‌شود! بله، آن مسئلۀ زوجیت که عبارت از یک امر عدمی است در عالم و وعاء ذهن تحقق پیدا می‌کند و تحقق آن تحقق اعتباری است و عرف هم  به آن ترتیب‌اثر می‌دهد. یا در مسئلۀ ملکیت؛ الآن یک زمین و مزرعه‌ای در اینجا هست و در این مزرعه برای خودشان کدو و چغندر و شلغم کاشته‌اند و شما این مزرعه را به این شخص می‌فروشید، با فروختن این مزرعه به این شخص از محصولات آن کم می‌شود؟! یا این آقا که در اینجا ایستاده است به‌محض اینکه مزرعه فروخته شد، با کله در زمین فرو می‌رود؟! نه! صرفاً در عالم نفس یک مسئله‌ای تبادر پیدا می‌کند، این مزرعه را متعلق به خود دید و این تعلق را از خود سلب کرد و بین این شخص و شخص دیگر تعلق ایجاد کرد، فقط همین. چیز دیگری اضافه نشده است و هیچ چیزی هم از قضیه کم نشده است، نه زیاد شده و نه کم شده است! این اعتبار می‌شود.

اضطراب در کلام قوم درخصوص ماهیت

مسئلۀ ما در ماهیات این‌طور نیست، وقتی یک ماهیت وجود خارجی دارد دیگر نمی‌توانیم آن را عوض کنیم این همین است! شما بالا بروید و پایین بیایید این لیوان است یا بالا بیایید و پایین بیایید این جعبه است! این زید است و تبدیل به غنم هم نمی‌شود و غنم اعتبار هم برنمی‌دارد! این زید، زید است. حالا صحبت ما این است؛ آن چیزی که زید به آن شکل درآمده چیست؟! یعنی آن چیزی که باعث شده است که الآن این حقیقت را به این شکل ببینیم چیست؟! آن عبارت از صرف الوجود است. حالا اینکه الآن به آن اشاره می‌کنید، امر عدمی است؟! اگر امر عدمی است پس چرا به آن اشاره می‌کنید و می‌گویید: این؟! شما که نمی‌توانید به صرف الوجود اشاره کنید! صرف الوجود یک امر مشترک است. می‌توانید بگویید: از صرف الوجود در این هست، می‌توانید این را بگویید چون اگر صرف الوجود نباشد، این تشخص هم نخواهد بود! این را می‌توانید بگویید اما اینکه بگویید که این تشخص امر عدمی است، اگر امر عدمی است پس چرا به آن اشاره می‌کنید؟! اگر اعتباری است پس چرا دارید به آن اشاره می‌کنید؟! اینجاست که در کلام قوم این اضطراب وجود دارد یعنی از یک طرف قائل هستند به اینکه ماهیت یک امر اعتباری و عدمی است و از یک طرف نسبت به ماهیات ترتیب‌اثر می‌دهند و این ناشی از این مسئله است.