اتحاد نفس با صور ذهنی و عینی

البته در این عمل احتیاج دارد که ولایت، او را تأیید کند. ولایت هم او را تأیید می‌کند یعنی شمس بدون تأیید ولایت و بدون اینکه از این صاحب اراده کمک بگیرد نمی‌تواند در اینجا بیاید. این [ولیّ] می‌گوید که بیا، می‌گوید که من بلند می‌شوم و می‌آیم ولی اراده‌اش را تو باید به من بدهی. او می‌گوید که ما اراده‌اش را می‌دهیم و تو از اینجا بلند شو اینجا بیا. لذا امام سجاد علیه‌السّلام در خطاب به قمر می‌گوید: «أیُّها الخَلقُ المُطیعُ»¹ خلقی که در تحت اطاعت پروردگار هستی. وقتی یک شیئی چیزی را ادراک نکند که عنوان اطاعت بر او صدق نمی‌کند. اطاعت در مقام امتثال است یعنی تو داری امتثال می‌کنی! آیا امام سجاد دارد شوخی می‌کند؟! اگر کسی به امام سجاد بگوید: این که هیچ چیزی نمی‌فهمد پس چرا به او مطیع می‌گویید؟! حضرت چه دارد جواب بدهد؟! از کجا می‌گویید که مطیع است؟! اطاعت یعنی چه؟! من این [کاغذ] را از اینجا بلند می‌کنم و اینجا می‌آورم، حالا می‌گویند که این اطاعت کرد؟! اطاعت نکرد و دست من این را آورد. ولی حضرت به قمر می‌گوید: «أیُّها الخَلقُ المُطیعُ» منتها در این اطاعت برنامۀ خاصی برای او تنظیم شده است و نباید از این برنامه تخطی بکند. بسیار خب این از این برنامه تخطی نمی‌کند و در اینجا حرف خیلی زیاد است؛ راجع به تأثیر اشیاء، گیاهان، عقاقیر و امثال‌ذلک که چرا در اینجا اثر می‌کنند و چرا در آنجا اثر نمی‌کنند؟! چرا در اینجا مأمور هستند و در آنجا مأمور نیستند؟! در جایی مأمور هستند که این را خوب کنند اما دکتر همان دوا را به شخص دیگری می‌دهد خوب نمی‌شود. همان دوا را به این می‌دهد خوب می‌شود. چون این نباید در آنجا عمل کند و این باید در اینجا عمل کند. اینها همه مسائلی است که به ملکوت شیء برمی‌گردد. بنابراین نفس از نقطه‌نظر منشأ و ریشه به لا انتهایی و اطلاقی متصل است اما از نقطه‌نظر ظهور خودش و در مقام بروز خودش دارای مرتبه‌ای از مراتب است. پس گرچه روح، وجود است اما وجود خاص است که این روح به‌واسطۀ وجود خاص خود با روح ملائکه متفاوت است، با روح اجنه متفاوت است، با روح شیاطین متفاوت است و با روح حیوانات و اشجار و حصاد متفاوت است. این تفاوت را صورت ماهیت می‌گویند.