ماهیت صور ذهنی و خلاقیت نفس

معنای خلق در کلام مرحوم آخوند

مرحوم آخوند این اثر گذاشتن و تأثّر پیدا کردن را در اصطلاح به آن خلق می‌گویند. پس خلق نه به این معنایی است که ذهن بدون درنظر گرفتن آن جنبۀ اتصال ایجاد می‌کند. همان‌طوری که عرض کردم، بله! نفس آنچه را که به‌عنوان مقدمات تهیؤ برای رسیدن به مثال منفصل و عقل منفصل است آن حالت را در خود به‌وجود می‌آورد. آن حرکتی را که نفس برای رسیدن به مثال منفصل یا به عقل منفصل می‌کند، حالا ما آن را در تعبیر مناقشه نمی‌کنیم، به تعبیر مرحوم آخوند اسم او را خلق می‌گذاریم. این حرکت وقتی که در او به‌وجود می‌آید آن مثال منفصل در نفس طلوع می‌کند، عقل منفصل در نفس طلوع می‌کند، تمام قیاسات علمی و ترتیب صغریٰ و کبریٰ و نتیجه به‌واسطۀ عقل منفصل در این متصل می‌آید. تمام صور روحانی به‌واسطۀ این در این مثال متصل این می‌آید. به‌واسطۀ آمدن این و به‌واسطۀ آمدن او بین دو قضیۀ خیالیه ـ خیال منفصل و بین عقل منفصل ـ ارتباط برقرار می‌شود. حجج برهانیه‌ای را که عرفا بر عرفان نظری بار می‌کنند تلفیق این دو مسئله است؛ یعنی از یک نظر مثال منفصل این آمده و از نظر دیگر اتصال با عقل فعال این مشاهده را مبرهن می‌کند و حجت به این مشاهده می‌دهد و این مشاهده را در قالب علمی بیان می‌کند، این‌طور نیست که همین‌قدر پای منقل نشسته باشند و همین‌طوری چرت‌وپرت بگویند. نه! وقتی که بحث از وحدت اسماء و وحدت افعالی می‌کند، می‌آید با دلیل و برهان مطلب را می‌گوید نه‌اینکه فقط صرف شهود خودش را بیان می‌کند. التفات کردید؟! قدرت و عظمت یک شخص بزرگ در انطباق بین این دو جنبه روشن می‌شود؛ هرچقدر این تهیؤ و استعداد نفس وسیع‌تر باشد. قدرت انطباق و به عبارت دیگر علمی کردن صور مکشوفه و مشاهدات روحانیه برای این بیشتر خواهد شد.