ماهیت صور ذهنی و خلاقیت نفس

اشکال به تعریف مرحوم آخوند از علم

معنای صورت فصلیه

ما از اینجا این مطلب را می‌فهمیم اینکه مرحوم آخوند می‌فرمایند که علم عبارت از صرف الوجود بدون اندراج در تحت یک حقیقت است. این مسئله جای تأمل دارد. زیرا همان‌طوری‌که حقیقت مجردۀ نفس به‌واسطۀ تعلقش به این عالم دارای صورت آدمی ـ ناطقیت و حیوانیت ـ است و این مسئله قابل انکار نیست. البته هرچه شما می‌خواهید [اسم] بگذارید. بله، مسئلۀ ناطقیت به چه صورت متصور است؟ می‌توانیم بگوییم که این مطلب را کسی نفهمیده است و بوعلی نسبت به این قضیه اشاره دارد. خود مرحوم آخوند هم نسبت به این مسئله می‌گوید: مگر برای اوحدی از افراد، اینها اطلاع بر صور فصلیه می‌تواند پیدا بکنند. نسبت به این قضیه حرفی نداریم. بالأخره چیزی هست یا نیست؟! همین چیزی که انسان را از حیوان جدا می‌کند این عبارت از صورت فصلیه است. وقتی که این‌طور شد بنابراین آن علومی را که بر نفس نقش می‌بندد و نفس به‌واسطۀ اتحاد بین عالم و معلوم بالذات ـ معلوم بالعرض که در خارج هست و با او کاری نداریم ـ که عبارت از همان صور ذهنیه است. اتحاد و عینیت که بین این صورت و بین نفس حاصل می‌شود نفس از مقولۀ آن صورت علمیه خواهد شد.

بنابراین این‌طور نیست که علم صرف الوجود باشد، در اینکه علم وجود است بحثی نداریم و ادلۀ وجود ذهنی هم نسبت به این مسئله ناظر است اما صرف وجود بودن با وجود متعین بودن منافات ندارد! وجود بودن با اینکه این وجود صورت داشته باشد منافات ندارد! همان‌طوری‌که نفس دارای صورت است همین‌طور وقتی که علم و یک حقیقتی بر او افاضه می‌شود آن نفس از نقطه‌نظر صورت همان صورتی را پیدا می‌کند که آن علم دارد. اینجا یک‌مرتبه می‌بینید که یک نفر دارای صور مختلفی شد؛ فرض کنید که هم صورت گرگ دارد، هم خوک، گراز، شیر، ببر، پلنگ، گربه و هم صورت مار دارد! چرا؟! چون دارای صور مختلفی هست. این فصول مختلفه آمده و بر این جنس که عبارت از همان حقیقت جوهریۀ نفس است حک شده و این را مانند خودش کرده است. یک نفر است یک‌دفعه شروع می‌کند یک کنفرانس می‌دهد؛ سیصدتا صورت مختلف و همه دارای خصوصیات مختلفه دارد. از آن‌طرف هم وجود دارد؛ از آن‌طرف اتصال نفس به آن صور منفصله و به عقل منفصل موجب این مسئله خواهد شد.