ماهیت و کیفیت وجود ذهنی در فلسفه

که شبیه آن اشکال هم در اینجا می‌آید. آن اشکال اول این بود که یک ماهیت، جوهر و عرض با انحفاظ ذات خودش و ذاتیات خودش در تحت مقولۀ جوهر قرار بگیرد.

اشکال مرحوم محقق دوانی بر مرحوم سید این بود که یک ماهیت چطور ممکن است به ماهیت دیگر منقلب بشود درحالی‌که در ذات انقلاب معنا ندارد. زوجیت برای همیشه زوجیت است و هیچ‌وقت زوجیت به فردیت تبدیل نمی‌شود و هَلُم‌َّ جَرّاً. بنابراین ایشان معتقد بودند بر اینکه آنچه که در ذهن می‌گذرد و قرار می‌گیرد عبارت از همان ماهیت و ذات خارجی است، با صرف وجود خارجی و حذف وجود خارجی در ذهن قرار می‌گیرد و واقع می‌شود و اطلاق کیف هم اطلاق مجازی است؛ یعنی همان‌طوری‌که بعضی‌ها مانند خود مرحوم آخوند قائل به کیف نفسانی بودند ولی بنا بر مبنای مرحوم محقق دوانی کیف نفسانی در کار نیست بلکه اطلاق کیف بر این حالت و پدیدۀ نفسانی از باب اعتبار و مجاز است چون شبیه به کیف هست از این باب کیف نفسانی می‌گویند ولی در واقع آنچه که در نفس هست عبارت از همان ماهیتی است که در خارج هست.

این یک مجملی بود از مباحثی که در این مدت در بحث وجود ذهنی مطرح شد. حالا می‌خواهیم یک نگاه به وجود ذهنی بیندازیم و واقعیت وجود ذهنی را مورد بررسی قرار بدهیم و ببینیم وجود ذهنی چیست. وقتی که این مسئله مورد بررسی تام قرار گرفت و حقیقت وجود ذهنی روشن شد، آن‌گاه آن نظرهایی که نسبت به این نظریه نزدیک است و آنچه که از این نظریه دور هست، إن‌شاءالله در عرض چند جلسه مورد بررسی قرار می‌گیرد تا بعد به بحث وجود رابط بپردازیم.

تلمیذ: این قول محقق دوانی مبتنی بر اصالت ماهیت است؟

استاد: نه! چرا؟

تلمیذ: چون این ماهیت که در خارج نیست و ماهیت یک امر اعتباری است که همان ماهیت بخواهد در ذهن باشد. چون همان ماهیتی که در خارج هست عین همان در ذهن هست.