ماهیت و کیفیت وجود ذهنی در فلسفه

مشاهَد ذهن در نفس، واقعیتی به وزان واقعیت خارج

بنابراین از مطالبی که بیان شد این‌طور نتیجه می‌گیریم که آنچه را که ذهن در نفس خود می‌بیند عبارت از یک واقعیتی به وزان واقعیت خارج است و هیچ‌گونه تفاوتی در اینجا ندارد. بله! دقت بیشتر و تعمّق بیشتر موجب می‌شود که آن واقعیت خارج دقیق‌تر و ظریف‌تر در ذهن بیاید. فرض کنید یک نفر یک شخصی را از صد متری می‌بینید، این یک نحو در ذهن می‌آید. یک نفر یک شخصی را از دو متری می‌بیند، این یک نحو در ذهن می‌آید. یک وقتی یک نفر یک شخصی را از یک سانتی می‌بیند این یک نحو دیگر در ذهن می‌آید!! اینها همه فرق می‌کند. کیفیت دقت و کیفیت آن حقیقت و واقعیت و آن ظرافت مسئله در اینجا بنا بر نحوه و اختلاف ابعاد در اینجا تفاوت دارد. شما یک وقت شبحی را می‌بینید، ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾،¹ یک وقتی می‌روید، از جلو ماء را در اینجا می‌بینید. این مسئله دوتاست! اما اینکه ذهن و نفس از نظر واقعیت با خارج متفاوت باشد، این مسئله اصل و اساسی ندارد. این مجمل و مقدمه بود تا وارد در مسئله بشویم.

تلمیذ: راجع به ظاهر مثلاً موجودیت در خارج هست، آن واقعیت و حقیقت چطوری در نفس ایجاد می‌شود؟ یا مثلاً در مورد انسان هم آن ناطقیتش؛ چطوری من آن را ادراک می‌کنم که با من اتحاد پیدا می‌کند که من می‌فهمم که این انسان است یا ناطق است؟

استاد: خب حالا بروید فکر کنید ببینید چطوری می‌شود دیگر. ما گفتیم که وقتی شما می‌بینید زید دارد در این صحن حرکت می‌کند کمّ و آنچه را که شما می‌بینید اعراض است. شما غیر از اعراض هیچ چیز نمی‌بینید. شما می‌گویید: حالا من بشره‌اش را دیدم. خب بشره که چیزی ندارد، لون بشره دیده شد. شما می‌گویید: من حرکتش را دیدم. خب در اینجا وضع را دیدید. فرض کنید که سرش بالا بود و پایش روی زمین بود. یااینکه فرض کنید می‌گویید: من لباسش را دیدم و امثال‌ذلک. آنچه را که مشاهده می‌کنید اعراضی هست که از این اعراض ما پی به یک ماهیتی می‌بریم که آن ماهیت عبارت از طبیعت نوعیه است. حالا چطوری پی می‌بریم؟ می‌خواهید این را بگویید دیگر؟!