تبیین مسلک عرشی در باب وجود ذهنی

بنابراین اشکالاتی که بر کلام مرحوم سید بر انقلاب وارد می‌شود دیگر در اینجا وجود ندارند زیرا مبنای مرحوم سید بر انقلاب ماهیت به امر دیگر بود درحالی‌که بر این مبنا و بر این مسلک مرحوم آخوند، انقلابی وجود ندارد بلکه معلوم همان امر خارجی است. اگر امر خارجی جوهرٌ و عرضٌ معلوم ذهنی ما هم جوهرٌ و عرضٌ. اگر امر خارجی بقرٌ امر ذهنی هم بقرٌ. امر ذهنی به‌واسطۀ امر خارجی به غنم تبدیل نمی‌شود. اگر امر خارجیحمارٌ آن امر ذهنی هم حمارٌ!! بنابراین هیچ تفاوتی بین آنچه که در ذهن هست و آنچه که در خارج هست [وجود ندارد].

محبوبِ انسان، تشکیل دهندۀ حقیقت انسان

واقعاً کلام رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم عجیب است: «وَ المَرءُ مَعَ مَن أحَبَّ»¹ این خیلی عجیب است! این یک عبارت است که چطور حقیقت انسان را آن محبوب انسان تشکیل می‌دهد! عبارت مهم‌تر از او این است که «نیةُ المؤمن خَیرٌ مِن عَملهِ»² و «و لِکُلِّ امرِءٍ ما نَوَی»³ یا در یک روایت دیگر دارد که حالا آن متن عربی روایت را نمی‌دانم که بالضبط چیست ولی ماحصل روایت و ـ مرحوم آقا این را در جُنگشان آورده بودند ـ مضمون روایت این است که شخصیت مرد به آن نیت و به آن معلوم اوست. ظاهراً باید از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام باشد. خیال می‌کنم در کلمات قصار و در آن حِکَم باید باشد که «قیمَةُ المَرء ما یُحسِنُه»⁴ این خیلی عجیب است! یعنی اگر هرچه راجع به این کلمه فکر کنیم نمی‌توانیم به جایی [برسیم] که ارزش و قیمت و صورت فصلیۀ یک انسان به آن چیزی است که او را تحسین می‌کند و خوب و حَسَن می‌پندارد. شخصیت هر شخصی همانی است که در ذهنش آن را پرورش می‌دهد. این شخصیت اوست! دیگر در اینجا خیلی مسئله هست ها! خیلی قضیه [مهم است] که چطور نفس انسان با آنچه را که تحسین می‌کند اتحاد برقرار می‌کند! شخصیت یک دزد عبارت از سرقت، ظلمت، تعدی، لجن و قاذوراتی است که به‌واسطۀ تعدی می‌آید. شخصیت یک دروغگو عبارت از مکر و حیله و حقه‌بازی است و اگر در خارج تجسم اعمال پیدا بکند اصلاً صورت فصلیۀ او به این شکل تبدیل می‌شود و به این قسم درمی‌آید! شخصیت یک شخص راستگو شخصیت صدق است و حالت او حالت صدق است. خیلی عجیب است ها! این خیلی عجیب است!