توجیهات مرحوم آخوند در باب وجود ذهنی

پس در اینجا این استفاده را می‌کنیم که آن جسمیت و آن صورت نوعیه مثل هیولای مبهم می‌ماند که دو صورت به خود می‌گیرد؛ یک صورت خارجی و یک صورت ذهنی که البته برگشت همۀ اینها به همان نفسُ الشیء است که حالا بعد قضیه را مطرح می‌کنیم منتها حالا از یک راهی وارد شدند که این صحیح نیست. این نعت و صفات برای این نفس است. این حقایق به یک نوع در ذهن می‌مانند نه مثل آنکه در خارج است بالأخره اینها یک‌طوری و به یک قسمی در ذهن هستند و برای نفس تبدیل به یک حقایقی می‌شوند که اینها عرضیاتی از قبیل کیفیات نفسانیه هستند.

فَعُلمَ أنَّ الحَقائِقَ الکُلیَّةَ مِن حَیثُ هیَ مِثالهُا مِثالُ الهَیولى الَّتی أثبَتَها المُعلِّمُ الأولُ و أتباعُهُ مِن حیثُ إنَّها لَیسَت مُتعیِّنةً أصلاً و لَیسَت لَها حَقائِقُ مُتحَصِّلةٌ بّها تَدخُلُ مِن حَیثُ هی تَحتَ مَقولةٍ منَ المَقولات بَل هی مُبهمَةٌ غایةَ الإبهامِ إنّما یَتحَصَّلُ و یَتعیَّنُ لَها ماهیاتٌ بِالقیاسِ إلى أحدِ الوُجودین فالحَقیقةُ المائیةُ إذا لوحِظَت مِن حیثُ وجودِها العینی الأصیل کانَت جِسماً سَیّالاً رَطباً ثَقیلاً؛ و إذا وُجِدَت فی الذِّهن و قامَت بِه صارَت عَرضاً مِنَ الکیفیاتِ النَفسانیةِ و هی بِنَفسِها لا یَتحَصَّلُ بِشَی‌ءٍ مِنها و لا یَندَرجُ تَحتَ واحدٍ منَ المَقولَتین بِالنَّظَرِ إلى حَقیقتِه المُبهمَةِ المَأخوذةِ مَعَ الوُجودِ المُطلقِ الغَیرِ المُتخصِّصِ بِالخارجّ أوِ العِلم.¹

بنابراین حقایق کلیه خودش مثل جسمیت، صورت نباتیه، انسانیت، فرسیت و شجریت، این حقایق کلیه مثالش مثال هیولائی است که معلم اول و اتباعش هیولا را اثبات کرده‌اند که همان مادةالمواد است و وزانش، وزان هیولاست از حیثی که اصلاً اینها متعین نیستند. برای اینها حقایق متحصله که مشت‌پرکن باشد و بتوان به آن اشاره و توجه کرد، چنین چیزهایی را ندارند که به‌واسطۀ این حقایق متحصله در تحت مقوله‌ای از مقولات داخل می‌شوند. اینها تحصل ندارند، خیلی مبهم هستند. بله! اگر بخواهد در خارج تحقق پیدا کند در تحت مقوله‌ای از مقولات می‌آید یا اگر بخواهد در نفس تحقق پیدا بکند در تحت کیف نفسانی می‌آید، خودش هیچ نیست یعنی جسمیت شجر و صورت نوعیۀ شجر خودش فی‌حدّنفسه در تحت مقوله‌ای نیست و مبهم است. برای این حقایق یک ماهیاتی حاصل می‌شود و تعین پیدا می‌کند. اگر وجود خارجی پیدا کند یک‌طور ماهیات تحقق پیدا می‌کند و اگر این حقایق وجود ذهنی پیدا کند یک قسم ماهیات تحقق پیدا می‌کند یعنی تبدیل به یک‌طور از ماهیات می‌شود که عبارت از کیف نفسانی است. وقتی که حقیقت ماهیت از حیث وجود عینی و اصیل و خارجی خودش ملاحظه بشود، جسم است، سیال است، تر است و ثقیل است و خفیف نیست، این حقیقت مائیه می‌شود.