توجیهات مرحوم آخوند در باب وجود ذهنی

و غایةُ ما یُمکِنُ لِأحَدٍ أن یَقولَ مِن قِبَلِ القائلِ بِانقِلابِ الحَقائِقِ الخارِجیَّةِ مِنَ الجوهَرِ و الکَمِّ و غَیرِهُما إلى الکیفِ فی الذِّهنِ أنَّ لِکُلٍ مِنَ الحَقائِقِ العینیةِ رَبطاً خاصّاً بِصورةٍ ذهنیَّةٍ بِهِ یُقالُ إنَّها صورَتُهُ الذهنیة.

غایت چیزی که می‌‌شود از طرف قائل به انقلاب حقایق خارجیه از جوهر و کمّ و غیر اینها به کیف نفسانی در ذهن آورد و نهایت چیزی که می‌شود برای اینها استدلال کرد این است که برای هرکدام از حقایق عینیۀ خارجیه از اشیاء خارجیه یک ارتباطی با صورت ذهنیه است و به این ربط گفته می‌شود که این حقایق خارجیه صورت ذهنیه هستند.

وَ یَجِدُ العَقلُ بَینَهُما ذَلکَ الرِّبطَ و حَقیقَةُ ذَلکَ أنَّها لَو وُجِدَت فی الخارِجِ کانَت عینَه و لا یَلزَمُ مِن ذَلکَ أن یَکونَ وُجودُ کُلِّ شَیءٍ وُجودَ کُلِّ شَیءٍ آخَرَ لِأنَّهُ فَرَّقٌ بَینَ أن یُقالَ.

عقل بین این حقایق خارجیه و بین صورت ذهنیه این ارتباط را می‌بیند و حقیقت مطلب این است که اگر در خارج این حقایق پیدا بشود، عین همان شیئی است که در خارج پیدا شده است؛ عین خارج است.

از این حرف انقلاب لازم نمی‌آید که وجود هر چیزی وجود شیء دیگر بشود که در انقلاب این مسئله بود؛ وجود «الف» نفس وجود «ب» بشود درحالی‌که مادۀ واحد‌ه‌ای بین این دوتا موجود نباشد. فرق است که گفته بشود: لَو وُجِدَ ألف مثلاً فی الخارجِ؛ اگر «الف» در خارج باشد وَ انقَلَبَت حَقیقَتُهُ إلَى حَقیقَةِ ب؛ حقیقتش به حقیقت «ب» منقلب بشود کانَت عَینَ ب؛ این عین «ب» است. یااینکه گفته بشود: ـ ایشان می‌گویند که دومی صحیح است ـ أو یُقالُ لَو وُجِدَ ألفٌ فی الخارِجِ کانَ عَینَ ب نه‌اینکه منقلب به «ب» بشود، «الف» در خارج پیدا بشود نفس «ب» است. نه‌اینکه وقتی «الف» در خارج پیدا بشود از «الف» برمی‌گردد تبدیل به «ب» ‌می‌شود. این فرق بین اینها است. البته هردو تقریباً یکی است ولی در این کیفیت بیان ایشان این‌طور بیان کردند.