نقد و بررسی نظریه انقلاب حقایق در وجود ذهنی

تلمیذ: می‌شود گفت که «هذا» مفعول «استَدعىٰ» است.

استاد: بله، من همین را می‌گویم که بهتر بود هذا بعد می‌آمد که این شبهه پیدا نشود.

أو صورتهِ کانقلابِ النُطفةِ جَنیناً و الماءِ هواءً و أمّا انقِلابُ نَفسِ الحَقیقةِ بِتمامِها إلى حَقیقةٍ أُخرىٰ فَلا یَستَدعی مادةً مُشترکةً موجودةً بَینهما.

یا در صورت انقلاب پیدا بشود مثل انقلاب نطفه به جنین و آب به هوا، اما اینکه یک حقیقتی یعنی یک ماهیتی به تمام معنا به یک ماهیت دیگر منقلب بشود، این استدعای مادۀ مشترک موجود بین اینها را نمی‌کند. این کلام مرحوم سید بود.

نَعَم یَفرُضُ العَقلُ لِتصویرِ هذا الانقلابِ أمراً مُبهماً عاماً هذهِ خُلاصةُ ما ذَکرَهُ هذا الحِبَرُ العَلامة فی تَعالیقهِ.

عقل برای تصویر این انقلاب یک امر مبهم عامی را فرض می‌کند؛ یعنی وقتی که یک صورت ذهنی می‌خواهد حکایت از یک امر خارجی بکند عقل می‌آید یک امر مبهمی را بین دو نحوۀ وجود تصور می‌کند. همان‌طور که در هیولای مبهمه آن امر مبهم مادةُ المَواد بود، همین‌طور عقل می‌آید یک ‌نحوه سنخیتی بین دو صورت خارجی و ذهنی و دو وجود خارجی و ذهنی تصور می‌کند و آن را محور و مرکز برای دوتا صورت قرار می‌دهد. هذهِ خُلاصةُ ما ذَکرَهُ ... [این خلاصۀ مطالبی است که این دانشمند، علامه در تعلیقاتش آن را ذکر کرده است]. البته نسبت به این مطالبی که ایشان در اینجا گفتند طبعاً نظراتی وجود دارد.

وَ اعترضَ عَلیهِ مُعاصِرهُ العَلامةُ الدوانی بِقولهِ لا یَخفىٰ عَلىٰ مَن لهُ أدنىٰ بَصیرةٌ أنَّ انقلابَ الحَقائقِ غَیرُ مَعقولٍ بلِ المَعقولُ أن یَنقلبَ المادةُ مِن صورةٍ إلى أخرىٰ أو الموضوعُ مِن صفةٍ إلى أخرىٰ

علامۀ دوانی به قول خودش بر ایشان اعتراض کرده است. ـ مرحوم دوانی بسیار مرد ملاّیی بوده و مطالبش بسیار مطلب خوبی بوده است. یکی از افرادی که در فلسفه در مسائل و مطالبش خیلی می‌شود دقیق شد و به آن توجه کرد مرحوم دوانی است ـ بر هر شخصی مخفی نیست که اصلاً حقایق انقلاب‌پذیر نیستند بلکه آنکه معقول است ماده از یک صورت جنینی به صورت علقه و نطفه برگردد یا موضوعی از صفت دیگر، اسود تبدیل به ابیض بشود.