نقد و بررسی نظریه انقلاب حقایق در وجود ذهنی

[اگر بگویی که] انقلاب دو ماهیت در جایی است که بین موجودات خارجیه از جواهر و اعراض و بین کیفیات ذهنیه و نفسیه یعنی صور علمیه یک مادۀ مشترکه باشد این مادۀ مشترک به‌واسطۀ وجود ظلی که وجود نفسی است کیف باشد و به‌حسب وجود خارجی از مقولۀ معلوم بالعرض باشد. کَما قرَّروا الأمرَ فی الهَیولَى ... همان‌طوری‌که این مطلب را در هیولای مبهمه که در ذاتش ابهام وجود دارد نقل می‌کنند. چون هیولا که همان مادةُ المواد هست در هر صورتی به شکل خاصی به‌وجود می‌آید و آن هیولای مبهمه در همۀ موضوعات وجود دارد و اینها به‌واسطۀ صور تشخص پیدا می‌کنند. وَ تَصیرُ بِاقتِرانِ الصورةِ تارةً ماءً و تارةً ... و به‌واسطۀ اقتران با صور نوعیه گاهی آب و گاهی هوا و گاهی نار خواهد شد و مشخص است که در هیولای مبهمه یک مادۀ مشترکی داریم که آن بین همۀ موجودات هست، این اشکالی است که بر مرحوم سید وارد می‌شود.

قُلت إنَّما استَدعىٰ هذا الانقِلاب ...¹

این انقلاب استدعا می‌کند ... من خیال می‌کنم که اگر ایشان به‌جای «هذا الانقِلاب»، «الانقلابُ هذا» می‌گفتند بهتر بود یعنی انقلاب، این مسئله را اقتضاء می‌کند یااینکه بگوییم: این انقلاب اقتضاء می‌کند...

تلمیذ: ... می‌گفت که و الظاهرُ انَّهُ لَیسَ هناکَ...

استاد: بله، آن‌هم ممکن است. این لَیسَ قاعدتاً باید بهتر باشد چون بحث در وجود ذهنی است. اگر بخواهیم أنَّهُ هُناکَ بگوییم، باید به هیولای مبهمه برگردانیم یعنی در هیولای مبهمه مادۀ مشترکه وجود دارد اما اگر لَیسَ باشد که لَیسَ بهتر است یعنی در مسئلۀ مانحن‌فیه مادۀ مشترکه وجود ندارد که هُناکَ اشاره به بعید است و همین نسخه که شما نقل می‌کنید باید بهتر و اصح باشد.

قُلت إنَّما استَدعىٰ هذا الانقِلاب لَو کانَ انقلابُ أمرٍ فی صِفتِهِ کانقلابِ الأسودِ أبیض و الحار بارداً.

انقلاب‌ این را اقتضاء می‌کند که اگر یک امری در صفت خودش منقلب بشود ابیض تبدیل به اسود بشود.