نقد و بررسی نظریه انقلاب حقایق در وجود ذهنی

در وقتی که قائم به نفس است همین کیف نفسانی در خارج موجود هست و جوهر هم نیست و اگر اراده کند ـ منظور از وجود خارجی یعنی خارج از نفس باشد، نه نفس؛ یعنی نفس را به‌عنوان ظرف خارج نگیریم بلکه خارج از نفس را در اینجا ظرف خارج بگیریم ـ یعنی بر تقدیر وجودی خارج از نفس یعنی درحالی‌که به خودش قائماً جوهر باشد این اشکال هم وارد می‌شود که این بر این تقدیر، کیف نفسانی است در عین ‌اینکه قائم به نفس نیست درعین‌حال هم باید بگویید که جوهر است [درحالی‌که] دیگر نمی‌شود جوهر باشد. چون اگر کیف نفسانی است این کیف نفسانی باید قائم به نفس باشد. این صورت در اینجا کیف نفسانی هست و درعین‌حال هم وجود خارجی دارد پس دیگر نمی‌شود جوهر باشد! وَ الکیفُ النفسانی القائمُ بِغیرِ النَّفس ... درحالی‌که کیف نفسانی که قائم به غیر نفس است ممتنع الوجود است، خودتان می‌گویید که قائم به نفس است و جوهر هم که از اقسام ممکن الوجود است و این دو باهم جور درنمی‌آیند.

و إن أرادَ أنَّهُ عَلى تَقدیرِ وجوده خارجَ النفس و انقلاب حَقیقتهِ إلى حَقیقةِ الجوهریةِ یَکونُ جوهراً فَذلکَ عَلىٰ تَقدیرِ صِدقِهِ جارٍ فی الشَّبحِ أیضاً انتهى.

اگر این‌طور بگویند که بر تقدیر وجودش خارج از نفس و انقلاب حقیقتش به حقیقت جوهریه در‌این‌صورت جوهر است، اگر بگویی که این هم راست باشد در شَبَح هم همین‌طور است و قول به شبح همین را می‌گوید؛ همان‌طوری‌که آنچه در خارج هست وقتی که در نفس بیاید بااینکه تبدیل به یک حقیقت دیگر می‌شود ولی درعین‌حال همانی است که در خارج هست خب قول شبح است. همانی که در خارج هست ولی تبدیل به یک ماهیت دیگر می‌شود چون می‌گوید که شبح است و نمی‌گوید که عین اوست. اینکه می‌گویید: آنچه که در [نفس] هست شبح اوست یعنی در عین ‌اینکه آنچه که در خارج هست برمی‌گردد منطبق با نفس می‌شود و مانند او می‌شود خب این قول به شبح همین است.