تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به شبهات

اشکال از اینجاست که آنچه که موجود شده بعد دارای ماهیت است می‌گوییم: یا همین ماهیت است که تبدیل به وجود شده پس این ماهیت موجود شده است بعد این ماهیت، ماهیت می‌شود که بطلانش ظاهر است.

أو ماهیة أخرىٰ و هو أفحَش ... یا یک ماهیت دیگری است که این دیگر افحش است مثل اینکه اول یک فرسی موجود شد پس این فرس تبدیل به انسان شد! یک ماهیتی موجود شد حالا که موجود شد، این ماهیت با آن ماهیت قبل تفاوت می‌کند. پس این نشد دیگر.

قلتُ لا حصرَ بَل یَتصورُ شقُّ ثالثِ أمّا أولاً فَلِأنَّ هذا التقدُّم رتبیٌ لا زمانیٌ و ارتفاعُ النَقیضینِ فی المرتبةِ جائزٌ کَما سَنُبیّنُ مراراً .

در اینجا مسئله این‌طور نیست و شقّ ثالثی هم داریم. اشکالاتی مرحوم آخوند بر این مسئله وارد می‌کند. اولاً اینکه این تقدم رتبی است و زمانی نیست یعنی این‌طور نبود که یک ماهیتی بود بعد این ماهیت تبدیل به موجود شد. نه! ماهیت، وجود به آن تعلق گرفت یعنی خود ماهیت با وجود ماهیت هردو یکی است منتها وجود از نظر رتبی بر ماهیت مقدم است به‌خاطر اینکه اگر وجود نباشد ماهیتی هم نیست. اول باید وجود باشد؛ تا در کیسه چیزی نباشد ما نمی‌توانیم بگوییم که ماهیتش چیست. پس وجودش رتبتاً اول باید باشد، نه زماناً. ولی در همان وقتی که ما سؤال می‌کنیم که ماهیتش چیست؟ بالأخره این ماهیت دارد نه‌اینکه این اول وجود پیدا بکند بعد از یک ساعت دیگر این ماهیت بیاید! یکی‌یکی مثل این فایل‌هایی که ظاهر می‌شود بیاید! نه، این‌طوری نیست. وقتی بچه به‌دنیا می‌آید یا پسر به‌دنیا می‌آید یا اُنثیٰ! این‌طور نیست که اول دختر به‌دنیا بیاید بعد از یک ساعت تبدیل به ذَکَر بشود بلکه از همان هنگام ولادت یا ذکر است یا انثیٰ. وقتی که یک ماهیتی موجود می‌شود به نفس وجود آن ماهیت هم موجود شده منتها تقدم آن تقدم رتبی است و رتبۀ ماهیت متأخر از رتبۀ وجود است.